REDAKCJA: Magdalena Kuźmiuk

SKŁAD: Dorota Sikora

PROJEKT OKŁADKI: Dorota Sikora

Wydanie I

Białystok 2021

ISBN 978-83-8171-696-3

Tytuł oryginału: No Self, No Problem: How Neuropsychology Is Catching Up to Buddhism

Copyright © 2019 by Chris Niebauer

© Copyright for the Polish edition by Studio Astropsychologii, Białystok 2020

All rights reserved, including the right of reproduction in whole or in part in any form.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Bez uprzedniej pisemnej zgody wydawcy żadna część tej książki nie może być powielana w jakimkolwiek procesie mechanicznym, fotograficznym lub elektronicznym ani w formie nagrania fonograficznego. Nie może też być przechowywana w systemie wyszukiwania, przesyłana lub w inny sposób kopiowana do użytku publicznego lub prywatnego – w inny sposób niż „dozwolony użytek” obejmujący krótkie cytaty zawarte w artykułach i recenzjach.

Książka ta zawiera informacje dotyczące zdrowia. Wydawca dołożył wszelkich starań, aby były one pełne, rzetelne i zgodne z aktualnym stanem wiedzy w momencie publikacji. Tym niemniej nie powinny one zastępować porady lekarza lub dietetyka, ani też być traktowane jako konsultacja medyczna lub inna. Jeśli podejrzewasz u siebie problemy zdrowotne lub wiesz o nich, powinieneś koniecznie skonsultować się z lekarzem, zanim samodzielnie rozpoczniesz jakikolwiek program poprawy zdrowia. Wydawca ani Autor nie ponoszą żadnej odpowiedzialności za jakiekolwiek negatywne skutki dla zdrowia, mogące wystąpić w wyniku stosowania zaprezentowanych w książce metod.

Bądź na bieżąco i śledź nasze wydawnictwo na Facebooku.

www.facebook.com/Wydawnictwo.Studio.Astropsychologii

15-762 Białystok

ul. Antoniuk Fabr. 55/24

85 662 92 67 – redakcja

85 654 78 06 – sekretariat

85 653 13 03 – dział handlowy – hurt

85 654 78 35 – www.talizman.pl – detal

strona wydawnictwa: www.studioastro.pl

Więcej informacji znajdziesz na portalu www.psychotronika.pl

SPIS TREŚCI

Przedmowa

Wprowadzenie

Rozdział pierwszy
Poznaj interpretatora. Przypadkowe odkrycie

Rozdział drugi
Język i kategorie.
Narzędzia interpretującego umysłu

Rozdział trzeci
Postrzeganie wzorów i brakująca jaźń

Rozdział czwarty
Podstawy świadomości prawej półkuli mózgu

Rozdział piąty
Znaczenie i rozumienie

Rozdział szósty
Inteligencja prawej półkuli. Intuicja, emocje i kreatywność

Rozdział siódmy
Czym jest świadomość?

Rozdział ósmy
Odnajdując swoje prawdziwe „ja”

Podziękowania

O Autorze

Przypisy i bibliografia

Przypisy

Polecamy

Dla tego, kto pokonał umysł,
umysł ten jest najlepszym przyjacielem;
ale komu się to nie powiodło,
temu własny umysł będzie największym wrogiem.

– Bhagavad Gita

Przedmowa

Moje zainteresowanie psychologią i wewnętrzną aktywnością umysłu rozpoczęło się po śmierci mojego ojca, kiedy miałem dwadzieścia lat. Wpływ tego wydarzenia był przemożny, zaś głębokie cierpienie, jakiego wówczas doświadczałem, zmotywowało mnie do poznawania mechanizmów funkcjonowania umysłu. Moim celem było niesienie pomocy sobie i innym. Byłem przekonany, że skoro istnieje droga prowadząca do tego chaosu, musi także istnieć droga wyjścia. Postanowiłem ją odszukać. Wówczas niemal każdy był pewien, że tajemnice umysłu zostaną odnalezione w mózgu. Nasz gatunek od dawna zastanawia się nad naturą relacji pomiędzy umysłem a mózgiem. W tej kwestii uważam, że mózg jest podmiotem, a umysł – orzeczeniem, lub – jak to ujął kognitywista Marvin Minsky – „umysł jest tym, co robi mózg”.

Działało wówczas wielu ludzi usiłujących na podstawie pracy mózgu wyjaśnić, jak działa umysł. Temat ten stał się tak popularny, że nawet Kongres określił lata 90. XX wieku „dekadą mózgu”. Sądząc, że ten kierunek może być obietnicą drogi wyjścia z mentalnego cierpienia, uzyskałem w 1996 roku doktorat z neuropsychologii kognitywnej.

Neuropsychologia zajmuje się badaniem architektury mózgu oraz tego, w jaki sposób wiąże się ona z naszym doświadczaniem świata, zwłaszcza z naszymi myślami i wynikającymi z nich zachowaniami. Dyscyplinie tej udało się nanieść określone procesy na mapę konkretnych rejonów mózgu. Obecnie neuropsychologia jest w stanie dokładnie zlokalizować dane procesy i funkcje mózgu – od rozpoznawania twarzy po empatię – w konkretnych obszarach neuronalnego krajobrazu.

Oczywiście nie to liczyło się dla mnie w chwili śmierci mojego ojca. Wiedziałem jedynie, że cierpię i miałem nadzieję, że tajemnicę zakończenia tego cierpienia, a przynajmniej jego zrozumienia, można odnaleźć w mechanizmach funkcjonowania mózgu. A jednak, mimo niezliczonych godzin spędzonych na zajęciach, nie potrafiłem odnaleźć w tej kwestii żadnych realnych odpowiedzi.

Zwróciłem się więc w stronę nauk Wschodu i właśnie w nich zacząłem odnajdować to, czego według mnie brakowało w tradycyjnym podejściu psychologicznym. Zacząłem także zauważać uderzające analogie pomiędzy konkretnymi odkryciami dotyczącymi mózgu a koncepcjami wyrażanymi w buddyzmie, taoizmie i innych szkołach wschodniej myśli. Kiedy ukończyłem swoją pracę dyplomową w laboratorium badającym różnice pomiędzy lewą i prawą półkulą mózgu, podzieliłem swój czas pomiędzy różne potrzeby obu półkul: codzienne życie studenta nauk ścisłych dla mojej lewej półkuli i weekendowe odosobnienia poświęcone filozofii Wschodu, które zdawały się odpowiadać mojej prawej półkuli.

Podczas studiów doktoranckich byłem zachwycony zmianą, jaka dokonywała się wówczas w dziedzinie fizyki[1]. Wielu badaczy dostrzegło podobieństwa między odkryciami mechaniki kwantowej i naukami Wschodu. Pamiętam, jak udałem się do gabinetu jednego z profesorów, by z radością dziecka w bożonarodzeniowy poranek podzielić się z nim swym spostrzeżeniem, że to, co obecnie odkrywa fizyka, potwierdza idee sformułowane dawno temu na Wschodzie. Ku mojemu wielkiemu rozczarowaniu profesor oznajmił, że święty Mikołaj nie istnieje – wszelkie podobieństwa przypisał czystym zbiegom okoliczności.

Pomimo jego dezaprobaty nigdy nie straciłem nadziei na to, że związek pomiędzy neuronauką a myślą Wschodu może zostać ustanowiony. Mogę się założyć, że w latach 90. byłem jednym z niewielu wykładowców, którzy prowadzili zajęcia poświęcone zen i mózgowi. A jednak już kilka lat później, podczas szeroko zakrojonej konferencji neuronaukowej, jako głównego mówcę zaproszono Dalajlamę, zaś dziś przekonanie, że neuronauka i filozofia Wschodu mogą wzajemnie się uzupełniać, jest praktycznie odrębnym zagadnieniem[2].

Obecnie naukowcy i wykładowcy są w stanie udokumentować wiele pozytywnych efektów wschodnich praktyk. Wiemy na przykład, że medytacja poprawia zdolność koncentracji[3]. Sara Lazar, neuronaukowczyni z Uniwersytetu Harvarda, wykazała, że osoby praktykujące medytację od długiego czasu, mają grubszą korę mózgową, a więc obszar mózgu specjalizujący się w podejmowaniu złożonych decyzji. Ta pomarszczona, zewnętrzna warstwa mózgu jest zbudowana z neuronów, czyli komórek przetwarzających informacje. Wiadomo, że kora mózgowa zasadniczo kurczy się wraz z wiekiem. Lazar odkryła jednak, że wpływ regularnej medytacji na korę mózgową jest tak głęboki, że pięćdziesięcioletni medytujący mają korę przedczołową wyglądającą jak u dwudziestopięciolatków. Nawet ośmiotygodniowy program redukcji stresu bazujący na metodzie uważności wykazał znaczący wpływ na pracę mózgu. Osoby stosujące taki program uważności miały pomniejszone ciało migdałowate – agresywną część mózgu reagującą na stres – i powiększone skrzyżowanie skroniowo-ciemieniowe (ang. TPJ – temporoparietal junction), część mózgu powiązaną z empatią i współczuciem[4].

Podobne, zdumiewające efekty zaobserwowano także w wyniku praktykowania tai chi, formy medytacji bazującej na ruchu. Obiecujące efekty tai chi sięgają od wpływu fizycznego (na przykład niższe ciśnienie krwi) do psychicznego (na przykład wzmocnienie funkcji poznawczych)[5]. Starożytna indyjska praktyka jogi także powoduje podobne rezultaty[6]. Dr Chantal Villemure, badacz z National Center for Complementary and Alternative Medicine w Bethesdzie w stanie Maryland, zaobserwował na przykład powiększenie obszarów kory mózgowej u osób praktykujących jogę[7]. To badanie potwierdziło także inne odkrycie, że część mózgu odpowiedzialna za przechowywanie pamięci – hipokamp – jest większa u osób praktykujących jogę.

Jak wykazał David Creswell z Carnegie Mellon University, nawet trzydniowy trening medytacji bazującej na uważności może zmienić pracę mózgu i ograniczyć zapalenia[8]. Osoby znajdujące się w grupie praktykującej uważność charakteryzowały się obniżonym poziomem biomarkera wskazującego na zapalenia powiązane z takimi chorobami jak cukrzyca, artretyzm czy rak. W istocie trudno jest znaleźć badanie ujawniające negatywny wpływ – lub choćby zupełny brak wpływu – praktykowania tych starożytnych technik Wschodu.

Mimo że wspomniane prace obfitują w nowe informacje, uważam, że badania dokonane przez wielu zachodnich naukowców wskazują na coś znacznie poważniejszego niż fizyczne i psychiczne korzyści wynikające ze stosowania wschodnich praktyk. Po raz pierwszy w historii odkrycia zachodnich naukowców silnie wspierają – często niezamierzenie – jedno z najbardziej fundamentalnych spostrzeżeń tradycji Wschodu: że jednostkowa jaźń bardziej przypomina fikcyjną postać niż realną rzecz.

Innymi słowy, jaźń, którą myślisz, że znasz, nie jest rzeczywista.

Nie rozumiemy jeszcze w pełni konsekwencji tych badań, ani ich wpływu na zachodnie pojmowanie tego, co to znaczy być człowiekiem. Celem niniejszej książki jest zanurzenie się w owym procesie poprzez zgłębienie tych badań, ocenę ich znaczenia oraz zrozumienie ich wpływu na nas samych.

Wprowadzenie

Przestań myśleć, a zakończysz swoje problemy.

– Lao Tzu, Tao Te Ching

Kim jesteśmy? Dlaczego tu jesteśmy? Dlaczego cierpimy?

Ludzie zmagają się z tymi pytaniami od niepamiętnych czasów. Zastanawiali się nad nimi filozofowie, duchowi przywódcy, naukowcy i artyści. W zachodniej filozofii najtrafniejsza odpowiedź na pytanie, kim jesteśmy, mówi, że cechą definiującą człowieka jest zdolność myślenia. Trudno o treściwsze wyrażenie tej myśli niż słynne stwierdzenie Kartezjusza cogito ergo sum, czyli „myślę, więc jestem”.

To uwielbienie myślenia wyraźnie kontrastuje z doktrynami filozofii Wschodu, jakie możemy odnaleźć w buddyzmie, taoizmie i określonych szkołach hinduizmu. W najlepszym przypadku owe tradycje opowiadają się za nieufnością wobec myślącego umysłu, a często posuwają się jeszcze dalej, stwierdzając, że myślący umysł stanowi raczej część problemu, aniżeli rozwiązania. W buddyzmie zen znane jest nawet powiedzenie „Nie ma myśli, nie ma problemu”.

W centrum zachodniej myśli leży „jednostka o napędzie mózgowym”, którą określamy jako jaźń, ego, umysł lub „ja”. Zgodnie z zachodnim światopoglądem za największych myślicieli uważamy tych, którzy zmieniają świat. Lecz kim oni są? Przyjrzyjmy się bliżej owemu myślicielowi, czyli „ja”, którego rolę uznajemy za niewątpliwą. Ta definicja będzie kluczowa dla naszej dalszej dyskusji.

Dla większości z nas to właśnie „ja” jest pierwszą rzeczą, jaka pojawia się w naszych umysłach, kiedy zastanawiamy się nad tym, kim jesteśmy. „Ja” reprezentuje ideę naszej jednostkowej jaźni, umiejscowionej pomiędzy naszymi uszami i za oczami oraz „pilotującej” całe ciało. To na owym „pilocie” spoczywa odpowiedzialność, choć nie jest on w stanie wiele zmienić, a nam wydaje się, że to właśnie on ożywia nasze myśli i uczucia. Obserwuje, podejmuje decyzje i wykonuje działania – zupełnie jak pilot samolotu.

To właśnie „ja”/ego uważamy za swoją prawdziwą jaźń, zaś jednostkową jaźń za doświadczającą i kontrolującą nasze myśli, uczucia i działania. Pilotująca jaźń uważa się za głównego wodzireja. Jest stabilna i trwała. Sprawuje także kontrolę nad naszym fizycznym ciałem – jaźń rozumie na przykład, że to „moje ciało”. Jednak w przeciwieństwie do naszego fizycznego ciała, jaźń nie postrzega siebie jako obiektu zmiennego, skończonego (z wyjątkiem, przynajmniej dla ateistów, śmierci ciała) czy podlegającego wpływom czegokolwiek innego niż on sam.

Zwróćmy się teraz w stronę Wschodu. W buddyzmie, taoizmie, indyjskiej szkole adwajtawedanty i innych nurtach wschodniej myśli funkcjonuje zgoła odmienne podejście do jaźni, ego czy „ja”. Uważa się w nich, że taka idea „ja” jest fikcją, choć niezwykle przekonującą. Buddyzm posiada nawet dla tej koncepcji specjalną nazwę – anatta, co zwykle tłumaczy się jako „nie-jaźń”. Jest to jedna z najbardziej podstawowych doktryn buddyzmu, o ile nie najważniejsza.

Dla osób wykształconych w tradycji zachodniej idea ta może brzmieć radykalnie, a nawet niedorzecznie. Zdaje się przeczyć naszemu codziennemu doświadczeniu, a nawet całej naszej istocie bytu.

Niniejsza książka przedstawia silne dowody na to, że koncepcja jaźni jest jedynie konstruktem umysłu, a nie czymś fizycznym znajdującym się wewnątrz mózgu. Innymi słowy, to nie jaźń wykazuje niezależną egzystencję, odrębną od myśli, ale kreuje ją sam proces myślenia. Jaźń bardziej przypomina czasownik niż rzeczownik. Idąc o krok dalej, można powiedzieć, że w konsekwencji jaźń nie istnieje bez myśli. Zdaje się, że współczesna neuronauka i psychologia dopiero teraz doganiają to, o czym buddyzm, taoizm i indyjska adwajtawedanta nauczają od ponad dwóch i pół tysiąca lat.

Taki punkt widzenia może nie być łatwy do zrozumienia, przede wszystkim dlatego, że od tak dawna błędnie uznajemy proces myślenia za autentyczną rzecz. Potrzeba czasu, by dostrzec w koncepcji „ja” jedynie ideę, a nie fakt. Iluzoryczna jaźń – głos, który słyszymy w naszych głowach – jest bowiem bardzo przekonująca. Kreuje odbiór świata, determinuje przekonania, odtwarza wspomnienia, utożsamia się z fizycznym ciałem, tworzy projekcje przyszłych wydarzeń i sądy o przeszłości. To poczucie jaźni towarzyszy nam od chwili, kiedy otwieramy oczy o poranku do momentu, kiedy zamykamy je w nocy. Wydaje się tak znaczące, że ludzie często są zdumieni, kiedy mówię im, że z mojej pracy neuropsychologa wynika, że takiego „ja” po prostu nie ma – a przynajmniej nie w sposób, w jaki o nim myślimy.

Z drugiej strony nie będzie to zaskoczeniem dla osób zgłębiających wschodnie religie i nurty filozoficzne, wszystkie one przyjmują bowiem za podstawowe założenie koncepcję, że jaźń – taka, jak o niej najczęściej myślimy – nie istnieje. Jeśli to założenie jest prawdziwe, ktoś może spytać: co więc pozostaje? Z pewnością warto zastanowić się nad tym pytaniem – wrócimy do niego później, po tym, jak przyjrzymy się koncepcji „nie-jaźni” przez pryzmat odkryć naukowych wskazujących na nierzeczywistość jaźni i możliwość zastosowania innego modelu świadomości.

Jak wspomniałem w przedmowie, największym osiągnięciem neuronauki jest mapowanie mózgu. Możemy wskazać ośrodek odpowiedzialny za rozumienie języka, rozpoznawanie twarzy czy odczytywanie emocji innych ludzi. Praktycznie każda funkcja umysłu została zlokalizowana na mapie mózgu, z jednym istotnym wyjątkiem – jaźnią. Mimo że różni neuronaukowcy utrzymują, że jaźń znajduje się w takiej czy innej neuronalnej lokalizacji, społeczność naukowa jest daleka od zgody, gdzie należy jej szukać – nawet w kwestii tego, czy jest to lewa, czy prawa strona mózgu[9]. Być może przyczyną, dlaczego nie potrafimy odnaleźć jaźni w mózgu, jest to, że po prostu jej tam nie ma.

A jednak nawet jeśli uznamy za prawdę, że jaźń nie istnieje, nie możemy zaprzeczyć, że nadal istnieje niezwykle silna idea jaźni. Mimo że neuropsychologii nie udało się odnaleźć siedziby jaźni, nauka ta określiła część mózgu, która kreuje ideę jaźni. Tym zagadnieniem zajmiemy się bardziej szczegółowo.

Dlaczego to wszystko jest tak istotne? Podobnie jak ja pogrążyłem się w głębokim cierpieniu po stracie ojca, tak każdy z nas może doświadczyć na przestrzeni swojego życia mnóstwa mentalnego cierpienia, nieszczęścia i frustracji. Mylne utożsamianie głosu odzywającego się w naszych głowach z realną rzeczą i określanie go jako „ja” prowadzi nas do konfliktu z neuropsychologicznymi dowodami wskazującymi, że nic takiego nie istnieje. To błędne wyobrażenie – owo iluzoryczne poczucie jaźni – jest główną przyczyną naszego psychicznego cierpienia. Co więcej, uważam, że blokuje ono dostęp do odwiecznej i bezkresnej nici uniwersalnej świadomości, która zawsze pozostaje dla nas osiągalna.

Dla uściślenia – psychiczne cierpienie jest czymś innym niż fizyczny ból. Ból występuje w ciele i jest reakcją fizyczną – na przykład kiedy uderzymy się w palec lub złamiemy rękę. Cierpienie, o którym tu mówię, występuje zaś wyłącznie w umyśle i charakteryzuje takie zjawiska jak zmartwienie, złość, niepokój, żal, zazdrość, wstyd i wiele innych negatywnych stanów psychicznych.

Wiem, że to odważne stwierdzenie: powiedzieć, że wszystkie te rodzaje cierpienia są wynikiem iluzorycznego poczucia jaźni. Istotę tej idei trafnie uchwycił taoistyczny filozof i pisarz Wei Wu Wei: „Dlaczego jesteś nieszczęśliwy? Bo 99,9 procent wszystkiego, o czym myślisz, i wszystkiego, co robisz, odnosi się do ciebie. A nikogo takiego nie ma”[10].

Struktura książki

Zaczniemy od przyjrzenia się mózgowi, jego lewej i prawej półkuli oraz jego wpływowi na procesy poznawcze i zachowanie człowieka[11]. Istnieją oczywiście inne sposoby strukturyzowania i dzielenia mózgu istotne dla procesów poznawczych, takie jak wyróżnienie hipokampu i kory przedczołowej wspomnianych w przedmowie, jednak pragnę przedstawić to zagadnienie w sposób zrozumiały i przyjemny dla każdego. Dla uproszczenia będziemy mówić przede wszystkim o lewej i prawej półkuli mózgu oraz o tym, jak wpływają one na nasze myśli i zachowania.

Najpierw przedstawię koncepcję mówiącą, że lewa półkula mózgu jest interpretatorem tudzież narratorem. To w niej zlokalizowane są funkcje rozpoznawania wzorów, języka, tworzenia map i kategoryzowania. Dowody wskazują na to, że właśnie te funkcje wspólnie prowadzą do poczucia jaźni i silnego przekonania o jej bezwzględnej prawdziwości. Przeanalizujemy więc, w jaki sposób te wyjątkowe funkcje lewej półkuli nie tylko wywołują poczucie jaźni, ale także wpływają na to, dlaczego tak trudno jest przejrzeć tę iluzję i dlaczego poczucie jaźni prowadzi do tak wielu cierpień w ludzkiej naturze.

Kiedy zrozumiemy, jak działa lewa półkula, przyjrzymy się bliżej prawej półkuli i jej zadaniom, które obejmują między innymi odnajdowanie znaczeń, zdolność do dostrzegania i rozumienia złożonych idei, wyrażanie kreatywności, okazywanie emocji czy przetwarzanie przestrzenne. Za wszystkie te funkcje odpowiedzialna jest właśnie prawa półkula. Po tym, jak poznamy obie strony mózgu oraz powiązane z nimi procesy, rozważymy, co informacje te mogą oznaczać dla działania świadomości oraz jak mogą wskazywać poza iluzję ego – w kierunku tajemnicy, kim naprawdę jesteśmy.

Na końcu każdego rozdziału znajduje się część zatytułowana Eksploracje. Są to ćwiczenia lub proste eksperymenty myślowe umożliwiające głębsze i bardziej praktyczne zrozumienie przedstawionych idei. Mam nadzieję, że dzięki tym Eksploracjom pojmiesz główne koncepcje przedstawione w niniejszej książce w nowatorski i ekscytujący sposób wykraczający poza zwykłe czytanie o nich.

Nasze rozważania ukażą, że niektóre badania z dziedziny neuronauki i psychologii silnie wskazują na to, co wschodnie nurty filozoficzne mówią od tysiącleci – mianowicie, że idea „ja” tudzież „jaźni”, którą większość z nas uznaje za niepodważalną, nie istnieje w taki sposób, w jaki o niej myślimy. Może to być dla ciebie nową koncepcją, więc zanim zaczniemy, pragnę uściślić, że nie zamierzam po prostu przekonywać cię, że twoje ego jest iluzją, zasypując cię stosem badań naukowych. Zamierzam raczej oprowadzić cię po nowych doświadczeniach i otworzyć ścieżki wiodące do wykorzystywania różnych części mózgu, abyś mógł sam określić, czy to wszystko jest prawdą. Einstein mówił, że problemu nie da się rozwiązać na tym samym poziomie rozumowania, który go stworzył. Podobnie poczucie jaźni wygenerowane przez lewą półkulę nie może zostać ujawnione przez dalsze procesy myślowe pochodzące z lewej półkuli. Moim zamiarem jest ukazanie twojej świadomości innego sposobu patrzenia na twoje doświadczenia, a w rezultacie – na przekroczenie myśli lewej półkuli. Jestem przekonany, że może to znacznie ograniczyć twoje psychiczne cierpienie, podobnie jak stało się to w moim przypadku.

Jak mówi bowiem stara zasada zen: „Nie ma jaźni, nie ma problemu”.

ROZDZIAŁ PIERWSZY

Poznaj interpretatora. Przypadkowe odkrycie

Mózg oddycha umysłem,
tak jak płuca oddychają powietrzem.

– Huston Smith

W latach 60. dr Michael Gazzaniga był członkiem zespołu wykonującego jedne z najbardziej interesujących i nowatorskich operacji chirurgicznych mózgu w historii. Zabiegi te nie tylko ujawniły, w jaki sposób lewa i prawa część mózgu odpowiadają za różne funkcje, ale także niezamierzenie położyły podwaliny pod koncepcję, że jaźń nie istnieje w taki sposób, w jaki o niej myślimy. Sam Gazzaniga wyraził się na ten temat jeszcze bardziej kategorycznie, rozpoczynając swoją wydaną w 1998 roku książkę The Left-Brain Interpreter rozdziałem „Fikcyjna jaźń”.

Ta praca to silny sprzeciw wobec tego, co uznajemy za niewątpliwe. Rozważanie idei, że jaźń może być czymś fikcyjnym, przypomina pierwsze zetknięcie się naszych dalekich przodków z wiadomością, że Ziemia nie jest płaska. Oba te stwierdzenia zdają się przeczyć naszemu codziennemu doświadczeniu. Koncepcja, wedle której jaźń jest iluzoryczna, nie jest jednak nowa – Budda mówił o niej już ponad dwa i pół tysiąca lat temu, można także odnaleźć ją w Tao Te Ching, podstawowym tekście taoizmu pochodzącym z podobnego okresu oraz w pismach niektórych szkół hinduizmu, takich jak adwajtawedanta.

Czy możliwe jest, aby obecna neuronauka i psychologia – dzięki pracom Gazzanigi i innych – niezamierzenie udowadniały to, o czym wschodnie tradycje filozoficzne mówiły całe wieku temu? Kiedy będziemy usiłowali odpowiedzieć na to pytanie, przedstawię ci ćwiczenia, abyś mógł sam doświadczyć prawdziwości lub nieprawdziwości tych stwierdzeń. Dobra wiadomość jest taka, że w przeciwieństwie do pacjentów Gazzanigi, nie będziemy musieli poddawać się operacji mózgu.

Zanim przejdziemy dalej, warto zaznajomić się z podstawowymi zasadami funkcjonowania mózgu oraz z rewolucyjnymi odkryciami Gazzanigi.

Zacznijmy od tego, że najbardziej interesującym aspektem mózgu – a zarazem jednym z najbardziej oczywistych – jest to, że posiada on dwie lustrzane połowy, połączone ze sobą szerokim pasmem włókien zwanym ciałem modzelowatym. Podczas badań prowadzonych w latach 60., mających na celu złagodzenie ciężkiej formy epilepsji, dokonano przecięcia tego pasma ośmiuset milionów włókien nerwowych. Sformułowano wówczas hipotezę mówiącą, że aktywność padaczkowa przechodzi z jednej strony mózgu do drugiej przez ciało modzelowate, co zwiększa nasilenie ataków. Lekarze Roger Sperry i Michael Gazzaniga twierdzili, że dzięki przecięciu owego mostu łączącego obie strony mózgu ataki padaczki będą łatwiejsze do kontrolowania. Ich teoria okazała się słuszna, zaś w 1981 roku Sperry został uhonorowany za swoją pracę Nagrodą Nobla.

Mimo że każda strona mózgu specjalizuje się w określonych rodzajach zadań, obie strony są zwykle w stanie ciągłej komunikacji. Kiedy jednak następuje przerwanie tego połączenia, wówczas możliwe staje się zbadanie pracy każdej strony mózgu niezależnie. Przykładowo, zanim przerwano to połączenie, naukowcy musieli polegać albo na objawach uszkodzenia mózgu, albo na metodach pośrednich, aby badać różnice pomiędzy działaniem lewej i prawej półkuli. Kiedy jednak obie półkule odseparowano od siebie w przypadku owych epileptycznych pacjentów, naukowcy mogli zbadać każdą z nich z osobna i zdobyć wgląd w funkcjonalne różnice między nimi. Takich pacjentów określano zaś „pacjentami o rozszczepionym mózgu”.

Aby w pełni zrozumieć to badanie, należy także wiedzieć, że w ciele występują połączenia krzyżowe, co oznacza, że wszystkie dane wejściowe i wyjściowe prawej połowy ciała przechodzą do lewej półkuli mózgu i są przez nią przetwarzane oraz vice versa. To skrzyżowanie występuje także w przypadku wzroku, tak więc lewa połowa tego, co widzimy, kierowana jest do prawej strony mózgu i odwrotnie. Jak wspomniałem wcześniej, stało się to oczywiste dopiero podczas pracy z pacjentami o rozszczepionym mózgu. Badania nad takimi przypadkami doprowadziły do jednego z najważniejszych odkryć dotyczących lewej półkuli – odkrycia, które wciąż czeka na pełne uznanie ze strony współczesnej psychologii i opinii publicznej.

Gazzaniga stwierdził, że lewa część mózgu generuje wyjaśnienia i przyczyny pomagające nadać sens temu, czego doświadczamy[12]. Lewa półkula pełni więc rolę „interpretatora” rzeczywistości. Co więcej, Gazzaniga odkrył, że ów interpretator często kompletnie się myli. To doniesienie powinno było roznieść się po całym świecie, a jednak większość ludzi nawet o nim nie słyszała. Aby lepiej zrozumieć działanie rozszczepionego mózgu, przyjrzyjmy się niektórym badaniom i płynącym z nich wnioskom bardziej szczegółowo.

Klasyczne badania

Podczas jednego z wczesnych badań Gazzanigi pacjentowi o rozszczepionym mózgu przedstawiono dwa obrazki: obrazek nogi kurczaka pokazano tylko lewej półkuli mózgu, a obrazek śnieżnego krajobrazu pokazano tylko prawej półkuli. Następnie obu stronom mózgu jednocześnie pokazano różne obrazki, a zadaniem pacjenta było wybranie tego, który był najbardziej zbliżony do obrazków prezentowanych na początku. Każda strona mózgu działała perfekcyjnie: prawa półkula (posługując się lewą dłonią) wskazała na obrazek łopaty do śniegu, a lewa półkula (posługując się prawą dłonią) wskazała na obrazek kurczaka. Później sprawy przybrały ciekawszy obrót.

Eksperymentator zadał pacjentowi proste pytanie: „Dlaczego twoja lewa dłoń wskazuje na łopatę do śniegu?”. Miejmy na uwadze, że kiedy eksperymentator mówił do pacjenta o rozszczepionym mózgu, w istocie mówił jedynie do jego lewej półkuli, bo to ona jest odpowiedzialna za przetwarzanie mowy. Lewa półkula powinna była odpowiedzieć: „Nie rozmawiałam z prawą półkulą już od dłuższego czasu; nie wiem, dlaczego robi to, co robi, za pomocą lewej dłoni”, lecz tego nie zrobiła. Zamiast tego, lewa półkula odparła bez wahania: „To proste: noga kurczaka pasuje do całego kurczaka, a łopata jest potrzebna do posprzątania kurnika”. Pacjent stwierdził to z absolutnym przekonaniem. Co jest w tym najistotniejsze? To, że odpowiedzialna za mowę lewa strona mózgu z łatwością wymyśliła wiarygodne i spójne, lecz całkowicie błędne wyjaśnienie na podstawie dostępnych informacji.

W innym przypadku badacze zaprezentowali tylko prawej stronie mózgu pacjenta słowo „chodzić”. Pacjent natychmiast zareagował na żądanie – wstał i chciał opuścić pomieszczenie, w którym odbywało się badanie. Kiedy lewą półkulę pacjenta (odpowiedzialną na rozumienie języka) spytano, dlaczego wstał i chciał iść, jego interpretator znów wytworzył wiarygodne, lecz całkowicie błędne wyjaśnienie: „Idę do domu po puszkę coli”. Podczas innego testu zaprezentowano prawej półkuli mózgu pacjentki słowo „śmiać się”, pacjentka zaś zastosowała się do tego polecenia. Kiedy spytano ją, dlaczego się śmieje, jej lewa półkula odpowiedziała żartem: „Każdego miesiąca przychodzicie tu i nas badacie. Co za sposób na życie!”. Pamiętajmy, że właściwa odpowiedź brzmiałaby tutaj: „Śmiałam się, bo mnie o to prosiliście”.

Zastanówmy się przez chwilę nad wagą tych spostrzeżeń. Lewa półkula mózgu po prostu wymyślała interpretacje lub historie dla rozgrywających się wydarzeń w taki sposób, aby miały one sens dla tej części mózgu („łopata jest potrzebna do posprzątania kurnika”) lub jakby to ona kierowała działaniami („wstałem, bo chciałem się napić” lub „śmiałam się z własnego żartu”). Żadne z tych wyjaśnień nie było prawdziwe, lecz nie to było istotne dla interpretującego umysłu – przekonanego, że były one słuszne.

Dr V.S. Ramachandran, jeden z najbardziej innowacyjnych neuronaukowców XX wieku, opracował teorię na temat lewej półkuli mózgu bardzo zbliżoną do teorii Gazzanigi. Po przeprowadzeniu własnych eksperymentów Ramachandran stwierdził, że lewa półkula mózgu odpowiada za przekonania i interpretacje oraz że tworząc swoje interpretacje, nieszczególnie zwraca uwagę na rzeczywistość.

Badania Ramachandrana obejmowały między innymi osoby z poważnym uszkodzeniem prawej półkuli, u których lewa strona ciała była sparaliżowana. W przypadku tak poważnego uszkodzenia prawej półkuli lewa skutecznie odgrywa główną rolę. Kiedy Ramachandran spytał jedną z takich pacjentek, czy może poruszyć swoją sparaliżowaną lewą ręką, odpowiedziała: „Tak. Ona nie jest sparaliżowana”. Inna pacjentka Ramachandrana twierdziła, że jej sparaliżowana lewa ręka jest w istocie silniejsza niż prawa i że jest w stanie podnieść nią duży stół na kilka centymetrów ponad podłogę. Inni pacjenci jako wyjaśnienie swojego paraliżu stosowali racjonalizację. Mówili na przykład: „Nie mam ochoty poruszać ręką, to mnie boli” lub „Studenci medycyny nakłuwali mnie cały dzień i nie mam teraz ochoty nią ruszać”. Podobnie jak w przypadku badań Gazzanigi, lewa półkula po prostu wymyślała historie na temat rzeczywistości bez jakiejkolwiek dbałości o prawdę.

Na przestrzeni ostatnich czterdziestu lat wiele dodatkowych badań wykazało, że lewa półkula mózgu bardzo dobrze radzi sobie z kreowaniem wyjaśnień dla tego, czego aktualnie doświadczamy, nawet jeśli wyjaśnienia te nie są właściwe. Prawda jest taka, że przez całe twoje życie lewa półkula interpretuje rzeczywistość za ciebie, a jeśli należysz do większości ludzi, nigdy nie zrozumiałeś wszystkich następstw tego zjawiska.

Dla przykładu, w innym klasycznym badaniu osoby, które myślą, postrzegają i zachowują się w sposób uznawany za normalny, miały odpowiedzieć, który z kilku podobnych przedmiotów możliwych do wyboru najbardziej przypadł im do gustu[13]. Większość ludzi nie zdaje sobie sprawy z tego, że posiadamy preferencję prawostronną. Oznacza to, że jeśli mamy przed sobą wiele podobnych przedmiotów, będziemy wykazywać tendencję do preferowania przedmiotów ustawionych po prawej stronie. Naukowcy zauważyli tę tendencję we wspomnianym badaniu. Kiedy jednak badanym osobom zadano pytanie: „Dlaczego wybrałeś ten przedmiot?”, nikt nie powiedział, że powodem była preferencja jego umiejscowienia. Lewa półkula ponownie kreowała fikcyjną, lecz wiarygodną teorię, a badani odpowiadali: „Po prostu podoba mi się ten kolor” lub „Podoba mi się ta tekstura”.

Co więcej, po konfrontacji z rzeczywistością – według której preferencja prawostronna jest zjawiskiem naturalnym u większości „normalnych” ludzi – niemal wszyscy badani zaprzeczyli temu i nie chcieli uwierzyć w takie wyjaśnienie. Niektórzy twierdzili nawet, że to eksperymentator jest szaleńcem. Ich mózg nie był w stanie zaakceptować koncepcji, że dokonali wyboru nie ze względu na rzeczywistą preferencję ich wewnętrznej, pilotującej jaźni, ale ze względu na pewne arbitralne kryterium. To doświadczenie wyłamuje się z niejasnych przyzwyczajeń ego, będąc dla większości ludzi irytującym i niekomfortowym doznaniem.

Błędne określenie przyczyn pobudzenia

Inne klasyczne badania także sugerują, że jaźń nie jest tym, czym się nam wydaje. Błędne określenie przyczyn pobudzenia to koncepcja mówiąca, że kiedy nasz system nerwowy ulega stymulacji lub pobudzeniu – a więc kiedy nasze ciśnienie krwi wzrasta, a serce zaczyna uderzać szybciej – wówczas nasz lewopółkulowy interpretator wymyśla historię o przyczynie tego pobudzenia, a historia ta często jest zupełnie niewłaściwa. Dokładnie tak samo jak w przypadku pacjentów o rozszczepionym mózgu, u których lewa półkula kreowała pewną teorię, aby uzasadnić rzeczywistość („łopata jest potrzebna do posprzątania kurnika”), badania te wykazały, że także osoby o niezakłóconej komunikacji pomiędzy półkulami generują w obliczu nieuzasadnionego pobudzenia błędne wyjaśnienia. Oznacza to, że pobudzenie i namiętność – pośród innych intensywnych emocji – mogą szybko przezwyciężyć naszą zdolność logicznego rozumowania, pozostawiając tym samym naszemu lewopółkulowemu interpretatorowi wolność tworzenia przekonujących i wiarygodnych historii.

W badaniu, które dziś uważa się za słynne[14], grupę mężczyzn poproszono o przekroczenie bezpiecznego albo niebezpiecznego mostu. Niebezpieczny most, szeroki na jedynie półtora metra i długi na trzynaście metrów, kołysał się i chybotał na wietrze ponad stromym zboczem prowadzącym ku skałom i płytkim progom rzecznym. Jak można sobie wyobrazić, most ten miał za zadanie spowodować raptowne bicie serca i skrócenie oddechu – mówiąc wprost, miał wywołać pobudzenie. Po tym, jak badani mężczyźni przekroczyli odpowiednie mosty, kobieta-asystentka poprosiła ich o wypełnienie kwestionariusza i wymyślenie krótkiej historii na temat pokazanego obrazka. Na koniec mężczyźni mieli możliwość poproszenia asystentkę o jej numer telefonu, by zadzwonić do niej w przyszłości i „dowiedzieć się więcej na temat eksperymentu”. Do asystentki zadzwoniło dziewięciu spośród osiemnastu mężczyzn, którzy przekroczyli niebezpieczny most, w porównaniu do jedynie dwóch spośród szesnastu mężczyzn, którzy przechodzili przez mniej stymulujący, bezpieczniejszy most. Ich mózgi wygenerowały historię, która łączyła ich pobudzenie z kobietą-asystentką.

Możesz spytać, skąd wiadomo, że asystentka rzeczywiście pociągała mężczyzn. Wiemy to, ponieważ kiedy badacze przeanalizowali historie, jakie mężczyźni napisali na temat obrazków, okazało się, że grupa przechodząca przez niebezpieczny most użyła większej liczby wątków seksualnych. To sugeruje, że nasz interpretator może być dość niefrasobliwy w swoich interpretacjach i łatwo ulegać rozproszeniu.

Inni badacze zgłębiali to samo zjawisko w eksperymentach, podczas których kobieta-asystentka mówiła badanym mężczyznom, że testowana będzie ich równowaga[15]. Mężczyznom zawiązano oczy i ułożono ich w fotelu dentystycznym, który odchylał się do tyłu. Donośny hałas zsynchronizowany z „przypadkowym” odchyleniem fotela w podobny sposób stymulował system nerwowy badanych. Po przechyleniu – i w porównaniu do testów kontrolnych – badani mężczyźni uznawali kobietę-asystentkę za bardziej atrakcyjną.

W drugim badaniu kobietę-asystentkę zastąpiono mężczyzną. Po pobudzającym incydencie badani mężczyźni odczuwali większą niż w testach kontrolnych wrogość wobec mężczyzny-asystenta. Powyższe badania wskazują, że zarówno atrakcyjność jak i wrogość mogą być jedynie kolejnymi interpretacjami lewej półkuli, zaś im szybciej uderza nasze serce i im bardziej się pocimy, tym silniejsza staje się owa interpretacja.

W innym eksperymencie badani byli proszeni o ocenę atrakcyjności osób przedstawionych na zdjęciach. Zdjęcia pokazywano jednak badanym albo przed, albo po przejażdżce kolejką górską[16]. Oceny atrakcyjności były wyższe po przejażdżce badanych kolejką, ponieważ interpretator błędnie uznał pobudzenie wynikające z przejażdżki za pobudzenie wynikające z atrakcyjności. To badanie pomogło także ujawnić inteligencję i wyrafinowanie lewopółkulowego interpretatora. Efekt pobudzenia nie występował u osób, które odbywały przejażdżkę ze swoim partnerem! Innymi słowy, jeśli jesteś – lub raczej twoja lewa półkula – jest już w związku, żadna ilość kofeiny ani liczba przejażdżek w parku rozrywki nie doprowadzi do uznania obcej osoby za bardziej pociągającą.

W jednym z początkowych badań Gazzanigi nad pacjentami o rozszczepionym mózgu[17] eksperymentatorzy prezentowali prawej półkuli mózgu nagranie wideo przedstawiające osobę wrzucaną do ognia. Z dużą dozą prawdopodobieństwa pobudziło to system nerwowy jednej z pacjentek i wywołało uczucie lęku w jej prawej półkuli, jednak lewa półkula badanej nie miała pojęcia, dlaczego tak się dzieje, i szukała wyjaśnienia. Pacjentka powiedziała: „Nie wiem dlaczego, ale czuję się przestraszona i niespokojna. Nie podoba mi się to pomieszczenie, a może to przez pana jestem nerwowa”. Później jej lewa półkula powiedziała innemu badaczowi: „Wiem, że lubię doktora Gazzanigę, ale z jakiegoś powodu teraz się go boję”.

Powyższe badania silnie pokazują, że wiedziemy swoje życie pod kierownictwem lewopółkulowego interpretatora, a dla większości z nas umysł jest władcą, którego roli nawet sobie nie uświadamiamy. Możemy stać się gniewni, urażeni, pobudzeni seksualnie, szczęśliwi lub przestraszeni, a jednak nie kwestionujemy autentyczności tych myśli i doświadczeń. Choć oczywiste jest, że takie doświadczenia się nam przydarzają, w jakiś sposób utrzymujemy przekonanie, że wciąż jesteśmy za nie wszystkie odpowiedzialni.

Teraz chciałbym zachęcić cię do przemyślenia mechanizmu interpretacyjnego swojego własnego umysłu w świetle tego, co przekazałem ci o powyższych eksperymentach. Jeśli przydarza ci się coś godnego uwagi, na przykład inny kierowca zajeżdża ci drogę albo atrakcyjna osoba przygląda ci się o sekundę dłużej niż normalnie, słyszysz w swojej głowie głos generujący wyjaśnienie tego wydarzenia: „Co za kretyn”, „Musiał czegoś zapomnieć” albo „Ona jest mną zainteresowana”. Zauważ, że wszystko to są interpretacje – mogą, ale nie muszą być prawdziwe. Ponieważ jednak ludzie często nie zdają sobie sprawy z funkcjonowania lewopółkulowego interpretatora, nie zauważają nawet, że ich myśli są w istocie interpretacjami. Zamiast tego czują się zabezpieczeni tym, że widzą rzeczy „takimi, jakimi są naprawdę”.

Jestem pewien, że potrafisz przypomnieć sobie chwilę, w której zinterpretowałeś pewną sytuację – lub nawet uczyniłeś z niej problem – tylko po to, by później zdać sobie sprawę, że odebrałeś ją zupełnie niewłaściwie. Pomyśl o sytuacji, kiedy sądziłeś, że twój przyjaciel jest na ciebie wściekły, choć później okazało się, że nie był, albo kiedy byłeś pewien, że dostaniesz nową pracę, lecz nikt nie zadzwonił. Większość tych przykładów jest dość nieistotna, więc bez wahania możemy opatrzyć je etykietą „Zrobiłem założenie”. Takie wyjaśnienie zawodzi jednak z dwóch powodów.

Po pierwsze, umysł stale dokonuje interpretacji, nie biorąc pod uwagę wszystkich faktów, i wierzy w ich prawdziwość, przeważnie nie wątpiąc w wyciągane przez siebie wnioski. Jeśli później interpretacja okazuje się nie być prawdziwa, interpretacyjny umysł niekiedy traktuje ją jako pomyłkę, lecz – w oparciu o wyniki tych wczesnych eksperymentów – można powiedzieć, że wiele z tych pomyłek interpretacyjnych pozostaje niezauważonych i nigdy się o nich nie dowiadujemy. Jak w przypadku pacjenta o rozszczepionym mózgu, który uważał, że łopata służyła do posprzątania kurnika, albo tego, który wstał, by pójść po coś do picia, badania te pokazują, że kiedy działania lub fakty pochodzą z miejsca, do którego lewa półkula nie ma dostępu, wówczas interpretacyjna część naszego umysłu po prostu je wyjaśnia. Ponownie zaznaczam, że to wyjaśnienie może nie mieć nic wspólnego z rzeczywistością.

Drugą rzeczą pominiętą w wyjaśnieniu typu „Zrobiłem założenie” jest domniemanie roli „ja”. W przytoczonych eksperymentach „ja”, które dokonuje założenia, jest w istocie jedynie interpretacyjną częścią umysłu. Zauważyliśmy już, że owo „ja” może mylić się co do wielu kwestii zachodzących w zewnętrznym świecie. Czy możliwe więc jest, że „ja” myli się także co do interpretacji samego siebie? Do tego właśnie dochodzi Gazzaniga, kiedy mówi o „naszej fikcyjnej jaźni”.

Od ponad dwóch i pół tysiąca lat mówią o tym także duchowe tradycje Wschodu. Nurty te, zwłaszcza buddyzm, jednoznacznie utrzymują, że idea jaźni jest niezwykle przekonującą fikcją. Co więcej, uznają one, że uświadomienie sobie i zaakceptowanie fikcyjności jaźni, może prowadzić do kresu cierpienia.

Skąd we wschodnich tradycjach bierze się ów związek? Stąd, że niewłaściwe wyjaśnienia generowane przez lewą półkulę, jak również założenie istnienia „ja”, są najpowszechniejszymi przyczynami wewnętrznego cierpienia, jakiego doświadczamy jako ludzie. Spójrzmy na prosty, autentyczny przykład.

Mam przyjaciółkę, która była przekonana, że jej współpracownicy nie lubią jej. Codziennie o tym mówiła i niepokoiła się z tego powodu. Doszło do tego, że bała się codziennego chodzenia do biura. Następnie w pracy wydarzyło się coś, po czym zdała sobie sprawę, że ta narracja zbudowana wokół jej współpracowników jest zupełnie nieprawdziwa. Okazało się, że jest zupełnie odwrotnie. Gdy sobie to uświadomiła, uzyskała głęboki wgląd w to, jak jej lewa półkula zupełnie niewłaściwie zinterpretowała sytuację i do jakiego cierpienia ją to doprowadziło.

Wyraźną różnicą pomiędzy duchowymi tradycjami Wschodu a psychologią jest to, że na Wschodzie rozpoznano ten stan rzeczy na drodze doświadczenia, w psychologii zaś – na drodze eksperymentu (a więc i przypadku). A zatem ci, którzy studiują psychologię i jej nauczają, nadal są w znacznej mierze niezdolni do tego, by docenić, co to znaczy doświadczać interpretatora jako fikcji.

Być może to tłumaczy, dlaczego świat psychologii poświęcił tak mało uwagi następstwom odkryć Gazzanigi. Po własnym, dwudziestoletnim doświadczeniu w prowadzeniu wykładów na ten temat, mógłbym się spodziewać, że jeśli powiem studentom, że dowody świadczą o tym, iż jaźń – taka, jak o niej myślimy – nie istnieje, pod koniec zajęć będą rzucać we mnie różnymi przedmiotami, buntować się, protestować lub po prostu wyjdą. A jednak studenci – po tym, jak zupełnie podważam ich wyobrażenie o samych sobie – nadal siedzą i robią notatki. Mogę w kółko pytać, dlaczego nie wykazują żadnej reakcji na tę informacyjną bombę, jaką na nich zrzuciłem, a mimo to za każdym razem spotykam się z obojętnym wyrazem twarzy i niekiedy z nerwowym śmiechem wyrażającym nadzieję, że przejdę do innego tematu. Kiedy rzeczywiście doczekam się reakcji, wydaje się ona podobna do tej, z jaką musieli mierzyć się inni badacze: że być może to ja jestem szaleńcem.

Jak wspomniałem wcześniej, jaźń posiada kilka wbudowanych mechanizmów zapewniających, by była brana na poważnie. Wagę wspomnianych eksperymentów można łatwo zignorować pod względem poznawczym, lecz zrozumienie i doświadczenie znaczących konsekwencji tych badań może radykalnie odmienić twoje życie. Mówię tak dlatego, że chociaż lewopółkulowy interpretator jest zawsze włączony i nie sposób go wyłączyć, kiedy zostanie on rozpoznany – a więc kiedy stajemy się świadomi jego ciągłych interpretacji – wówczas rodzi się nowa świadomość świata i nas samych. Zamiast usilnie identyfikować się z „ja” w naszych głowach, zaczynamy zauważać: „to mój lewopółkulowy interpretator snuje swoje opowieści”. Kiedy te kreowane opowieści nie wywołują już w nas tak silnej reakcji mentalnej czy emocjonalnej, nasze cierpienie słabnie.

Eksploracje

To ćwiczenie będzie krótkie. Rozglądaj się wokół siebie przez dziesięć sekund i notuj w umyśle to, co widzisz. Kiedy skończysz, wróć do normalnego stanu i kontynuuj lekturę.

* * *

Co znalazło się na twojej liście? Założę się, że są na niej takie rzeczy jak stół, krzesło, drzewo, trawa, samochód, komputer itp. Założę się także, że twoja lista nie zawiera słowa „nic”. To bardzo ciekawe, ponieważ – jak przekonamy się w kolejnym rozdziale – zdecydowaną większość tego, co znajduje sie wokół nas i co łączy ze sobą rzeczy w sposób, którego lewa półkula nie potrafi przetworzyć, jest właśnie nic, czyli pusta przestrzeń. To krótkie ćwiczenie ma na celu pokazać ci, jak działa lewa strona mózgu: skupia się na obiektach zlokalizowanych w przestrzeni, etykietuje je, kategoryzuje i usiłuje nadać im sens. Staliśmy się tak wytrawnymi ekspertami w organizowaniu naszej percepcji w kategorie i wzory, że trudno nam spojrzeć na rzeczywistość w jakikolwiek inny sposób.

W miarę postępu naszej dyskusji napotykamy na kolejne pytania. Skoro lewa półkula spogląda na zewnątrz i potrafi wyłącznie koncentrować się na obiektach, kategoryzować je i nadawać im etykiety, czy możliwe jest, by mogła także spoglądać do wnętrza i robić to samo? Innymi słowy, czy lewa półkula widzi, jak w naszym mózgu kształtują się myśli, i czy na podstawie procesu myślenia stale kreuje „rzecz”, którą następnie etykietuje jako „ja”? Czy poczucie jaźni związane jest z dostrzeganiem wzorców w tym, co przypadkowe? Czy możliwe jest, że jaźń, w którą inwestujemy tak wiele, jest niczym więcej, jak tylko opowieścią mającą pomóc nam wyjaśnić nasze zachowania, niezliczone wydarzenia rozgrywające się w naszym życiu i nasze doświadczenia w świecie?

Czy kiedykolwiek przyglądałeś się gwiazdom na nocnym niebie lub płynącym za dnia chmurom, będąc przekonanym, że istnieją tam pewne wzorce? Czy możliwe jest, że popełniasz tę samą pomyłkę każdego dnia, kiedy spoglądasz do własnego wnętrza i znajdujesz w nim ego lub jaźń?

ROZDZIAŁ DRUGI

Język i kategorie. Narzędzia interpretującego umysłu

Umysł jest narzędziem. Pytanie brzmi:
czy to ty używasz narzędzia,
czy narzędzie używa ciebie?

– przysłowie zen

Teraz, kiedy poznaliśmy już lewopółkulowego interpretatora i pokazaliśmy, w jaki sposób nieustannie analizuje nasze doświadczenia i generuje opowieści na temat rzeczywistości – niezależnie od tego, czy są prawdziwe, czy nie – nadszedł czas, by przedstawić ci dwa główne narzędzia, z jakich korzysta: język i kategoryzację. Przyglądając się z bliska tym dwóm ulubionym mechanizmom lewej półkuli, możemy dowiedzieć się, dlaczego właśnie te narzędzia – zwrócone ku wnętrzu – pełnią kluczową rolę w kreowaniu poczucia jaźni.

Na początku chciałbym przedstawić ci osobliwy przypadek Louisa Victora Leborgne’a, który w wieku trzydziestu lat w tajemniczych okolicznościach stracił zdolność mówienia[18]. Mimo ze nadal był w stanie rozumieć mowę, jedyne słowo, jakie potrafił wypowiedzieć, brzmiało „tan”, co ostatecznie stało się jego przezwiskiem. Po śmierci Tana lekarz i naukowiec Paul Broca odkrył uszkodzenie w przedniej, lewej części jego mózgu. Ten rejon mózgu jest odpowiedzialny za generowanie mowy i dziś nazywany jest ośrodkiem Broki. Tak więc mimo że Tan rozumiał mowę i nadal potrafił komunikować się z innymi, część jego mózgu odpowiedzialna za mowę uległa uszkodzeniu do tego stopnia, że jego zdolność mówienia ograniczała się do jednego słowa. Prawa strona mózgu Tana pozostała jednak nienaruszona. Był to jeden z pierwszych przypadków umożliwiających nauce rozpoznanie, która część mózgu jest odpowiedzialna za mowę.

Mimo że prawa półkula nie odpowiada za mowę, z przypadku Tana i z badań nad pacjentami o rozszczepionym mózgu wiemy, że jest ona w stanie rozumieć pisane i mówione słowa. W ten sposób pacjenci o rozszczepionym mózgu byli w stanie rozumieć pisemne polecenia prezentowane jedynie prawej półkuli, takie jak „chodzić” w eksperymencie omawianym w poprzednim rozdziale. Kiedy słowo było prezentowane tylko w lewym polu widzenia, a więc tylko prawej półkuli (prawe pole widzenia pozostawiono puste, więc lewej półkuli nie dostarczano żadnych bodźców wejściowych), prawa półkula mózgu pacjenta musiała być w stanie odczytać to słowo – w przeciwnym razie pacjent nie wykonałby polecenia. Ten przełomowy przypadek, jak również wiele innych badań wykonanych od tego czasu, położył fundamenty pod naszą wiedzę, że dominującym ośrodkiem odpowiedzialnym za język jest lewa półkula[19]. Co istotne, obejmuje to także wewnętrzną mowę, której używamy, rozmawiając z samym sobą[20].

Skoro język jest kontrolowany przez lewą półkulę, nieprzypadkowo jest on główną formą ekspresji interpretatora. Jest to najbardziej zauważalne, kiedy komunikujemy się z innymi, jednak interpretator mówi także do siebie – w formie myśli. Ten wewnętrzny dialog zachodzi nieustannie u niemal każdej osoby na tej planecie, odgrywa także centralną rolę w kreowaniu mirażu, który nazywamy jaźnią.

Nasuwa się więc pytanie: czym dokładnie jest język? Ktoś może odpowiedzieć, że język jest jedynie sposobem sporządzania mapy. Tak samo jak mapa reprezentuje pewne miejsce, tak język kreuje symbole – czyli słowa – które reprezentują coś innego. Przykładowo krzesło jest nazywane „krzesłem”, ponieważ taki symbol – czyli słowo – został uzgodniony. Nawet gdybyśmy wszyscy ustalili, że od dziś będziemy nazywać krzesło „cytryną”, nadal byłoby dobrym miejscem do siedzenia.

Psychiatra Iain McGilchrist w swoim arcydziele zatytułowanym The Master and His Emissary: The Divided Brain and the Making of the Western World[21] przedstawia kluczową rolę lewej półkuli jako kartografa rzeczywistości, zaś język – jako pióro, którym lewa półkula posługuje się podczas kreślenia mapy. Język może być oczywiście niezwykle przydatny do komunikacji z innymi, jednak lewa półkula staje się tak zależna od języka, że myli mapę rzeczywistości z samą rzeczywistością. W filozofii zen znane jest stare powiedzenie odnoszące się do tego problemu: „nie myl menu z jedzeniem”.

Kiedy nasz umysł myli mapę z rzeczywistością, w rezultacie poruszamy się na oślep w świecie bazujących na języku opowieści generowanych przez lewopółkulowego interpretatora. Kreowanie przez lewą półkulę opowieści, w które wierzy ona bezgranicznie – często niezależnie od ich prawdziwości – można porównać do kierowania się niedokładną mapą. Każdy, kto dał się zaprowadzić systemowi GPS w swoim smartfonie w ślepą ulicę, wie, jak bardzo może to być frustrujące.

Dla jasności, nie ma niczego złego w sporządzaniu map w ogólności. Potrzebujemy ich. Rzecz w tym, że – jak uważa badacz Alfred Korzybski, twórca semantyki ogólnej – lewa półkula mózgu myli mapę z terytorium[22]. Spędzamy mnóstwo czasu, nawigując wewnątrz ram wyznaczonych przez tę pomyłkę. Powiązanie naszej prawdziwej jaźni z nieustannie odzywającym się w naszej głowie głosem jest właśnie przykładem mylenia mapy (głosu) z rzeczywistością (kim naprawdę jesteśmy). Ten błąd jest jedną z najważniejszych przyczyn, dla których tak trudno dostrzec iluzję jaźni.

Jak demonstruje jeden z najczęściej analizowanych eksperymentów w historii psychologii – efekt Stroopa[23] – lewa półkula bierze język dosłownie i myli symbol z symbolizowaną rzeczą.

Dla przykładu, wyobraź sobie, że pokazano ci kilka próbek z podstawowymi kolorami i poproszono cię o ich zidentyfikowanie. To nie byłoby trudne. Teraz wyobraź sobie, że dany kolor jest prezentowany w formie słowa – na przykład słowo CZERWONY napisane jest kolorem czerwonym. Twojej lewej półkuli bardzo by się to spodobało. Co by się jednak stało, gdyby słowo ŻÓŁTY było napisane kolorem niebieskim? Kiedy słowo i kolor nie odpowiadają sobie, twój czas reakcji potrzebny do właściwego zidentyfikowania kolorów będzie znacznie wydłużony – do tego stopnia, że będzie to zauważalne nawet bez stopera czy innych narzędzi pomiarowych. Ten spowolniony czas reakcji jest znany właśnie jako efekt Stroopa.

Dlaczego samo przetasowanie symboli i kolorów powoduje, że tak bardzo ociągamy się z odpowiedzią? Ponieważ lewa półkula myli mapę z rzeczywistością, odczytuje słowo ŻÓŁTY i przywołuje rzeczywisty żółty kolor zamiast niebieskiego, w którym słowo zostało zapisane[24]. Kiedy słowo i kolor nie odpowiadają sobie, czas reakcji wydłuża się, ponieważ mózg stara się znaleźć wyjście z zakłopotania. Taka sytuacja nie zdarza się jednak, kiedy ktoś nie potrafi czytać albo kiedy słowo zapisane jest w nieznanym języku. Pokazałem ten test dwójce moich dorastających dzieci i zauważyłem, że w miarę jak ich lewa półkula zaczynała traktować symbole języka poważniej, efekt Stroopa z wolna stawał się coraz bardziej zauważalny.

Przytoczone badanie pokazuje, jak wielkie jest oddziaływanie słów na lewą półkulę mózgu. Przypomina mi to, że gdy jesteśmy dziećmi, często słyszymy powiedzenie: „kije i kamienie kości ci połamią, lecz słowa nigdy cię nie złamią”. Jak się okazuje – w zależności od tego, jak poważnie traktujemy przetwarzanie lewej półkuli – może to być kłamstwo. Badacz Martin Teicher wykazał, że słowne nadużycia są przynajmniej tak samo krzywdzące jak fizyczne oraz są silnym czynnikiem sprzyjającym rozwojowi depresji i innych zaburzeń psychicznych[25]. We współczesnym społeczeństwie często traktujemy słowa tak poważnie, jak fizyczny świat, który jest przez nie reprezentowany.

Co więcej, nasza lewa półkula jest tak silnie związana z mocą słów, że trudno zauważyć ich wpływ. Pomyśl o sytuacji z własnego życia, kiedy ktoś wypowiedział do ciebie słowa, które uznałeś za krzywdzące. Być może nadzwyczaj cierpiałeś z tego powodu, lecz prawda jest taka, że ta osoba jedynie podzieliła się swoją opinią i wyraziła ją za pośrednictwem dźwięków wydobywających się z jej krtani. Jak to możliwe, by coś takiego mogło cię „skrzywdzić”? Oczywiście zostałeś skrzywdzony przez swoją interpretację, a więc przez mapę, jaką te dźwięki wytworzyły w twojej lewej półkuli. A teraz przez moment wyobraź sobie, że nie istnieje jaźń, którą można by skrzywdzić. Czy wówczas słowa kierowane do twojego „ja” byłyby w ogóle postrzegane jako problematyczne?

Inną, wartą odnotowania cechą map jest to, że z konieczności pomijają one całą masę szczegółów. Co oczywiste, właśnie dlatego rzeczywiste mapy są użyteczne. Znacznie łatwiej jest nieść w tylnej kieszeni mapę parku niż sam park. Mapy pomijają szczegóły, które byłyby dezorientujące, gdybyś usiłować kierować się każdym napotkanym ptakiem, krzewem lub samochodem.

Mapy przestają jednak być użyteczne, kiedy są mylnie utożsamiane z tym, co reprezentują. Nie da się grać w piłkę na papierowej mapie parku. Pod tym względem język jest nie tylko doskonałym sługą, ale także zatrważającym władcą. Ujmując rzecz jeszcze inaczej, słowa są wspaniałymi narzędziami, lecz – jak pyta stare przysłowie zen – „Czy to ty używasz narzędzia, czy narzędzie używa ciebie?”.

Sądzę, że kiedy mylisz głos w swojej głowie z tym, kim naprawdę jesteś, wówczas narzędzie używa ciebie. Język tworzy opowieść, zaś opowieść – w połączeniu z naszymi wspomnieniami i poczuciem „centrum dowodzenia” zlokalizowanym za naszym czołem – tworzy iluzję jaźni, z którą identyfikuje się niemal każda osoba na tej planecie. Tak samo jak mylnie utożsamiamy słowa z tym, co reprezentują, tak samo bierzemy nasze myśli – bazujące na języku i tworzące podstawę naszej fikcyjnej jaźni – za naszą rzeczywistą jaźń. Wielu ludzi zapewne słyszało o przypadku Helen Keller, która w bardzo młodym wieku straciła zarówno wzrok jak i słuch. Znamienne jest, że – jak sama twierdzi – rozwinęła poczucie jaźni dopiero po tym, jak nauczyła się języka[26].

Przyjrzyjmy się innym sposobom, na jakie język może wpływać na naszą percepcję rzeczywistości. Dla przykładu: mrożoną żywność często oznacza się etykietą „świeżo mrożone”. Takie wyrażenie było źródłem jednej z wielu osławionych tyrad szefa kuchni Gordona Ramsaya, który dobitnie zauważa: „Nie ma czegoś takiego, jak świeżo mrożone. Jest albo świeże, albo mrożone”. Specjaliści od marketingu wiedzą jednak, że słowo „świeży” napisane na opakowaniu zmieni nasz odbiór żywności. Łatwo dajemy się omamić temu, co mówią nam słowa, bo silnie wierzymy, że język jest wiarygodną mapą rzeczywistości.

Rozważmy inny przykład. Psycholog Elizabeth Loftus zauważyła, że jeśli grupa badanych widzi tę samą stłuczkę, a następnie zostaje podzielona, za pomocą słów można modyfikować ich percepcję wypadku[27]. Kiedy jednej grupie zadano pytanie: „Jak szybko jechały samochody, kiedy się zderzyły?”, badani podawali większe prędkości niż w grupie spytanej: „Jak szybko jechały samochody, kiedy się stuknęły?”. Jedynie użycie słów „zderzyć się” i „stuknąć” wytwarza dwa różne sposoby postrzegania tej samej rzeczywistości.

Źródłem problemu jest to, że wielu z nas nie uważa języka za reprezentację rzeczywistości, ale mylnie uznaje go za samą rzeczywistość. Kiedy bierzemy słowa zbyt poważnie, ta pomyłka istotnie przyczynia się do naszego cierpienia. Mrożona żywność może nas rozczarować, jeśli sądzimy, że będzie smakować świeżo. W skrajnym i znacznie poważniejszym przypadku możemy to obserwować jako czynnik wpływający na współczesne zjawisko samobójstw nastolatków w wyniku internetowego zastraszania.

Ekspert od kategoryzacji

Kolejną cechą charakterystyczną dla lewej półkuli jest jej ciągła skłonność do tworzenia kategorii. W istocie niemal wszystkie zadania lewej półkuli, od przetwarzania języka do postrzegania obiektów w przestrzeni, mają charakter kategoryzacji.

Co rozumiemy przez kategorię? Kategorie są po prostu innym rodzajem mapy rzeczywistości. Są reprezentacjami mentalnymi, które nie istnieją w świecie zewnętrznym, ale wyłącznie w ludzkim umyśle – dla ścisłości: w lewej półkuli mózgu. Kategorie bazują na zdolności lewej półkuli do dostrzegania różnic i tworzenia przeciwieństw. Powstają wtedy, gdy rzeczy istniejące w świecie w sposób ciągły są grupowane ze względu na jakąś wspólną cechę, a następnie traktowane jako jedna jednostka.

W kontekście ludzkiego myślenia symbolicznego kategorie są niezwykle przydatne. Gdyby twój dom płonął, co usiłowałbyś ratować? Dzieci, psy, a jeśli starczy czasu – biżuterię. Nagle rzeczy, które wyglądają bardzo odmiennie, są grupowane i traktowane jak jedno: wszystkie dzieci (nie tylko Jeremy), wszystkie psy (nie tylko border collie) i cała biżuteria (nie tylko kolczyki). Dla biologa kategoria ssaków jest przydatna, nawet jeśli stawia ona psy na równi z wielorybami. Aby ustanowić owe „klasy równoważności”, należy zignorować pozostałe różnice. Mamy więc do czynienia z sytuacją podobną do omawianego wcześniej tworzenia map, ponieważ kategorie – tak jak mapy – pomijają pewne szczegóły. Co więcej, kategoryzacja jest z samej swej natury nietrwała. Pomyśl o czerni, bieli i nieskończonych odcieniach szarości między nimi. W którym miejscu kończy się czerń, a zaczyna biel? Tworząc kategorię, rozpatrujemy wiele rzeczy i wierzymy, że są one jednym – odmiennym i odseparowanym od czegokolwiek innego. Wszystko to jest oczywiście subiektywne.

Tak długo, jak pamiętamy, że kategorie są jedynie reprezentacjami mentalnymi (myślami), mogą one być niezwykle użyteczne. Innymi słowy, kategorie istnieją jako „rzeczy” wyłącznie w umyśle i wyłącznie w akcie ich postrzegania. Problemy pojawiają się wtedy, gdy wierzymy, że owe „rzeczy” są realne.

Wyobraź sobie przykładowo, że pojawiasz się na uczelni, na której wykładam i prosisz mnie, bym pokazał ci uniwersytet. Po oglądaniu jednego budynku za drugim zaczynasz się irytować i mówisz: „Tak, widziałem ten budynek i tamten budynek, ale gdzie jest uniwersytet?”. Wówczas musiałbym wskazać na lewą stronę swojej głowy i powiedzieć: „Uniwersytet jest wyłącznie tutaj”, ponieważ istnieje on jedynie jako kategoria, a więc może się zmieniać zależnie od tego, z kim rozmawiasz. Kiedy nikt o nim nie myśli, w ogóle nie istnieje. To samo można powiedzieć o państwach. Gdzie jest państwo Kanada, jeśli nie ma nikogo, kto mógłby je postrzegać? Oczywiście nie twierdzę, że ziemia czy budynki znikają, ale ich podział na kategorie zależy od obserwatora i od jego osądu. Państwo Kanada bazuje na arbitralnie wyznaczonych liniach na mapie – także wtedy, gdy budujemy złożony system przejść granicznych. Jeśli nikt nie myśli o miejscu zwanym Kanadą, czy ono wciąż istnieje?

Kierując chwilowo uwagę ku swojemu wnętrzu, zastanówmy się, w jaki sposób mechanizm kategoryzacji może zostać wykorzystany przez lewą półkulę do kreowania poczucia jaźni. Pomyśl na przykład o wszystkich możliwych odpowiedziach, jakich możesz udzielić na pytanie: „Kim jesteś?”. Większość ludzi będących na moim miejscu odpowiedziałaby: „Jestem mężczyzną, ojcem, mężem, wykładowcą, autorem” i tak dalej. Jeśli jednak rzeczywiście przyjrzysz się tym określeniom, zauważysz, że chociaż wszystkie one wskazują na różne sposoby, na jakie mogę sam siebie kategoryzować, to jednak w istocie nie odpowiadają na pytanie „Kim jestem?”. Czy jest tak dlatego, że „ja”, którego szukam, przypomina uniwersytet lub Kanadę? To pewne, że moje ciało i mój mózg istnieją jako byty fizyczne, lecz związane z nimi „ja” istnieje wyłącznie jako myśl – i wyłącznie wtedy, gdy o tym myślę. Skoro „ja”, do którego się odnosimy, nie jest rzeczą, czy można w ogóle udzielić na to pytanie rozstrzygającej odpowiedzi?

Z tego punktu widzenia „ja” jest po prostu użyteczną, kategoryzacyjną fikcją, jaką można wyrazić za pośrednictwem języka. Inaczej jednak niż w przypadku kategoryzacyjnych fikcji takich jak uniwersytet czy Kanada, całkowite uwierzenie w fikcję jaźni – a w rezultacie uczynienie z lewopółkulowego interpretatora pana zamiast sługi – powoduje niezamierzone konsekwencje, a wśród nich – cierpienie.

Co więcej, obsesja lewej półkuli na punkcie kategorii dostarcza nam dobrego przykładu, jak lewa półkula sama zaczyna się gubić. Co było pierwsze: jajko czy kura? Jeśli Bóg stworzył wszystko, kto stworzył Boga? Im bardziej się zagłębiasz, tym bardziej wikłasz się w dylematach przyczynowości, w których można cofać się w nieskończoność.

Zagadka lewej półkuli polega na tym, że dla jej rozumowania opartego na kategoryzowaniu i interpretowaniu istnieje pewna granica. Mimo że bez trudu możemy dotrzeć do tej granicy, wielu ludzi – w tym niektórzy spośród najbardziej znanych psychologów i zachodnich filozofów – ignoruje ten fakt i bezgranicznie wierzy w potęgę myślenia.

Aby wyjść poza ograniczenia, jakie nakłada na nas interpretator, musielibyśmy całkowicie obejść pytanie: „W jaki sposób mogę myśleć poza kategoriami?”. Gdyby ktoś próbował pokazać ci, jak nie myśleć kategoriami, byłoby to tylko generowanie kolejnych kategorii. Zabawne byłoby zatytułować książkę Jak nie myśleć kategoriami, bo byłby to po prostu jeden z biegunów kolejnego kategoryzacyjnego rozróżnienia, mianowicie myślenie kategoryzacyjne versus myślenie niekategoryzacyjne. Myśleć znaczy tyle, co myśleć kategoriami; nie ma innej możliwości. Istnieją jednak inne formy inteligencji powiązane z funkcjonowaniem prawej strony mózgu, które wykraczają poza zdolności interpretacyjnego umysłu. Przyjrzymy się im nieco później.

Osądy

Kategorie powstają przez rozpatrywanie czegoś o charakterze ciągłym i rysowanie umownej „linii na piasku” dzielącej jedno na dwoje. Umiejscowienie tej linii wymaga jednak osądu. Bez osądów kategorie nie mogłyby istnieć. Ktoś mógłby nawet pokusić się o stwierdzenie, że słowem najbardziej zbliżonym do „interpretatora” jest „sędzia” (jednak bez moralnego aspektu osądzania). Interpretować rzeczy znaczy osądzać je. Nie ma innej rady.

Gdzie dokładnie na kontinuum temperatury kończy się zimno, a zaczyna gorąco? Kiedy czujesz się urażony? Kiedy dobro obraca się w zło? Kiedy wydarzenie staje się katastrofą? Kiedy porażką? Kiedy bieda staje się bogactwem? Gdzie narysujesz linie oddzielające wszystkie te sytuacje?

Dostrzeżenie tej niejednoznaczności przynosi szereg praktycznych korzyści. Samo uzmysłowienie sobie istnienia interpretatora i nieskończonych kategorii, jakie tworzy on dzięki osądom, uwalnia cię od przywiązania do nieuchronności tych osądów. Oznacza to, że kiedy stajesz się świadomy istnienia interpretatora, zyskujesz wolność wyboru i możesz przestać brać jego interpretacje tak poważnie. Mówiąc inaczej, kiedy uświadomisz sobie, że mózg każdego człowieka stale dokonuje interpretacji – subiektywnej, a często niedokładnej lub zupełnie niewłaściwej – możesz zyskać zdolność rozumowania na zasadzie „to tylko moja opinia” lub „ja tak to widzę” zamiast „tak po prostu jest”. Zaczynasz wówczas postrzegać własne osądy jedynie jako kolejne linie na piasku. Kiedy masz styczność z osobą o nastawieniu „tak po prostu jest”, możesz podejrzewać, że jest ona zdominowana przez swoją lewą półkulę, i że jest jej sługą, a nie panem. W konsekwencji nie ma potrzeby brać jej działań i postaw osobiście – to tylko biologiczne funkcje, których jeszcze nie rozpoznała. To niewielkie przesunięcie perspektywy wystarcza, by zmienić sposób, w jaki traktujemy innych i samych siebie.

Co więcej, kiedy uświadamiasz sobie, że lewa półkula po prostu robi swoje – interpretuje i osądza – wówczas kreowane przez nią opowieści nie wywołują już fizycznej reakcji w twoim systemie nerwowym, tak jak niegdyś. Chwilowy osąd „oni mnie nie lubią” nie musi wywoływać pocenia się dłoni ani przyspieszonego bicia serca, jak podczas małego ataku paniki. Owa świadomość istnienia interpretatora może głęboko odmienić twój sposób doświadczania świata. Ponadto, kiedy zaczynasz obserwować interpretatora, odkrywasz, że dokonujesz mniej osądów i nie traktujesz ich już tak poważnie. Wiesz, że po prostu czasem się przydarzają.

Przekonania

Lewopółkulowy interpretator tworzy i podtrzymuje także zbiór kategoryzacyjnych myśli bazujących na osądach oraz grupuje je jako upodobania i antypatie, koncepcje tego, co właściwe i niewłaściwe, czy mentalne modele mówiące o naszych oczekiwaniach. Te osądy nazywamy zbiorczo naszym systemem przekonań.

Systemy przekonań przypominają jednak uniwersytet, w którym nauczam, lub państwo Kanada – nie istnieją bowiem „gdzieś” w świecie zewnętrznym, ale wyłącznie w naszych lewych półkulach i wyłącznie wtedy, gdy o nich myślimy. Weźmy kilka najpopularniejszych przekonań: mój kraj jest najlepszy; tylko moja religia jest prawdziwa; ten a ten powinien zostać prezydentem. Żadne z tych przekonań nie istnieje w świecie w sposób autonomiczny, ale jedynie w umyśle i jedynie w chwili, w której ktoś kreuje je poprzez proces myślenia.

Ponadto, jeśli każdy z nas ma inne przekonania, to nie możemy wszyscy mieć racji. Jakie są szanse, że ty jeden masz słuszne przekonania, a wszyscy pozostali się mylą? Kiedy usilnie utożsamiasz się ze swoim lewopółkulowym interpretatorem, który gromadzi twoje przekonania, może się wydawać, że nie jest to już perspektywa wykreowana przez myślenie, ale raczej, że „tak po prostu jest”.

Kwestia przekonań jest niezwykle interesująca, ponieważ utrzymują one nad nami rzeczywistą władzę. Przejawia się ona na wiele fascynujących sposobów. W istocie nauka wykorzystuje i kontroluje to narzędzie – czego większość z nas nie jest świadoma – tak jak w przypadku efektu placebo[28].

Placebo to działanie lub lek, który niczego nie powoduje. Może to być na przykład kroplówka z solą fizjologiczną lub tabletka z cukru zamiast prawdziwego leku. Efekt placebo występuje wtedy, gdy pacjentowi podaje się placebo, lecz jest on przekonany, że przyjmuje rzeczywisty lek. Ponieważ mózg wierzy, że otrzymuje lek na określone schorzenie, pacjent odczuwa „efekty” przyjmowania leku, mimo że nie podano mu nic, co zawierałoby w sobie aktywny składnik[29].

Mimo że mechanizmy efektu placebo nadal pozostają nieznane, przekonanie, że przyjmuje się lek mający pomóc w konkretnej chorobie, zmienia funkcjonowanie mózgu w taki sam sposób, jaki powoduje przyjmowanie leku. Zaobserwowano to podczas badań nad efektem placebo i chorobą Parkinsona[30]. Jak można się domyślać, efekt placebo jest jednym z najjaskrawszych przykładów mylenia mapy z terytorium przez mózg. Z tego powodu wiele eksperymentów prowadzi się w formie tzw. ślepej próby, kiedy badany nie wie, czy przyjmuje prawdziwy lek, czy nie. Nie można przecież powiedzieć pacjentowi: „Przyjmujesz tylko tabletki z cukru, ale chcę, żebyś uwierzył, że to prawdziwe, skuteczne lekarstwo” ani odwrotnie: „Przyjmujesz prawdziwe lekarstwo, ale chcę, żebyś uwierzył, że to tylko tabletki z cukru”. Jeśli mózg otrzymał już taką informację, niemożliwe jest, by „uwierzył” lub „zachowywał się” tak, jakby prawdziwe było twierdzenie przeciwne, bez względu na nasze wysiłki. Założenie, że nie możemy kontrolować swoich przekonań, jest tak ważne w nauce, że grupa placebo, czyli grupa kontrolna (grupa badanych, która jest monitorowana i obserwowana podczas eksperymentu, lecz wobec której nie podejmuje się żadnych działań eksperymentalnych) jest – zgodnie z definicją – elementem konstytutywnym eksperymentu.

Jedna z podstawowych doktryn filozofii Wschodu, w szczególności zaś buddyzmu, mówi, że nie jesteśmy naszymi myślami ani przekonaniami. Oczywiście, kiedy utożsamiamy się z interpretatorem – kiedy nie jesteśmy świadomi jego wpływów i pozwalamy, by to on nami rządził – wówczas moglibyśmy powiedzieć, że w istocie jesteśmy naszymi myślami i przekonaniami. Jest tak dlatego, że niektórych z naszych przekonań po prostu nie możemy zmienić, nawet gdybyśmy chcieli. Upodobania, antypatie, preferencje i tym podobne są przykładami przekonań, co do których niewiele mamy do powiedzenia. Przykładowo, jeśli uwielbiasz czekoladę, czy możesz uwierzyć, że za nią nie przepadasz? Jeśli dam ci milion dolarów, czy uwierzysz, że jesteś Albertem Einsteinem? Nie mam na myśli zwykłego udawania. Czy naprawdę potrafiłbyś zamienić swoje główne przekonania na przeciwne? Niezależnie od swoich starań, nie byłbyś w stanie urzeczywistnić takich przekonań.

W systemach religijnych opartych na wierze niekontrolowanie swoich przekonań może być źródłem lęku. Wiele z tych systemów funkcjonuje w ten sposób, że podstawą dla wiecznego zbawienia lub prowadzenia moralnego życia jest poleganie na określonych przekonaniach. Skoro jednak nie potrafimy kontrolować swoich przekonań, możemy nie zostać zbawieni, a to wywołuje już pewien niepokój. Co gorsza, jeśli wierzysz we wszechmocą istotę, która potrafi odczytywać wszystkie twoje myśli, nie możesz po prostu udawać (lub zachowywać się tak, jak ja, kiedy moja żona pyta mnie, czy podobają mi się wybrane przez nią zasłony).

Przyjrzyjmy się temu, jak przesadna identyfikacja z naszym systemem przekonań może powodować cierpienie. Co jest głównym źródłem konfliktów między ludźmi? Dlaczego ze sobą walczymy? Wystarczy włączyć jakikolwiek kanał informacyjny, aby potwierdzić, że przyczyną dojmującego cierpienia są przeciwstawne systemy przekonań. Ludzie nieustannie zabijają i umierają w imię przekonań. Ale nie jakichkolwiek przekonań – tylko tych, w które wierzą, nie uświadamiając sobie przy tym, że są to jedynie przekonania. W ten sposób interpretator myli rzeczywistość z przekonaniem wyrastającym z myśli. Jest to więc kolejny przykład błędnego utożsamiania mapy z terytorium. Lewopółkulowy interpretator nie tylko generuje i podtrzymuje nasze założenia co do funkcjonowania świata, ale także sprawia wrażenie, że są one jego rzeczywistym opisem. Jest to bardzo niepokojące spostrzeżenie, zważywszy na fakt, że – jak ukazały przytoczone wcześniej przypadki – lewa półkula potrafi kreować opowieści niemające nic wspólnego z rzeczywistością.

Dla jasności – przekonania nie są niczym niewłaściwym, jeśli postrzegamy je jako to, czym w istocie są: rezultatem pewnego procesu zachodzącego w lewej półkuli mózgu dzięki aktywności komórek mózgowych i reakcjom neurochemicznym. „Właściwe i niewłaściwe to choroba umysłu” – to stare powiedzenie zen trafnie oddaje ów dylemat, bowiem „właściwe” i „niewłaściwe” to jedynie przekonania, które obracają się w chorobę, kiedy traktujemy je tak poważnie, jakby były obiektywnym opisem rzeczywistości.

Tylko wtedy, gdy zaczynamy dostrzegać, iż interpretator wciąż kreuje i podtrzymuje nasze przekonania, możemy stać się mniej przywiązani do idei, że nasze własne przekonania są „właściwe”. To zaś otwiera nas na nowe idee oraz na możliwość, że z perspektywy innego interpretacyjnego umysłu to nasze przekonania są „niewłaściwe”.

Zastanówmy się przez moment ponownie nad centralną kwestią tej książki. Czy tak trudno wyobrazić sobie, że lewa półkula mózgu wykorzystuje wszystkie wyżej wymienione narzędzia – język, kategoryzację i osądy – by wykreować przekonanie o istnieniu indywidualnej jaźni? Jeśli tak, to czy jesteśmy aż tak przywiązani do tego przekonania, że – tak samo jak w przypadku naszych innych przekonań – postrzegamy je jako opis rzeczywistości, zamiast jedynie jako kolejne przekonanie?

Dopuszczając taką możliwość, możemy zauważyć, że kiedy przekonanie o istnieniu indywidualnej jaźni zostało już w nas zakotwiczone, wówczas dokonujemy jej dalszego podziału i dalszej kategoryzacji, obracając tę wyimaginowaną jaźń w projekt samodoskonalenia. To z kolei generuje bliźniacze przekonania: „taki jestem” i „taki chcę być”. To wewnętrzne rozszczepienie jest jednak tylko kolejnym działaniem lewej półkuli, która chce dzielić wszystkie obiekty na przeciwstawne kategorie.

Gdy lewa półkula dzieli i kategoryzuje cały, zewnętrzny świat, interpretator także dzieli i kategoryzuje wewnętrzny świat w opozycyjne przekonania kontrolującego (obecnej jaźni) i kontrolowanego (przyszłej jaźni), tworząc w ten sposób wewnętrzny konflikt, którego nie sposób rozwiązać. Jesteśmy jedynym znanym gatunkiem, który może wierzyć w siebie, okłamywać siebie, przekonywać siebie, kochać lub nienawidzić siebie, akceptować siebie, a także przyciągać i odpychać siebie. Te przekonania są fundamentem ludzkiej historii, od poezji Homera po nagłówki dzisiejszych gazet.

Eksploracje

Aby rzucić więcej światła na sposoby działania lewopółkulowego interpretatora, wykonajmy kilka praktycznych ćwiczeń.

Zauważ siłę „tak” i „nie”

To ćwiczenie przypomina efekt Stroopa i bazuje na badaniu, w jaki sposób mózg reaguje na słowa „tak” i „nie”[31]. Załóżmy dla przykładu, że zauważyłeś billboard, na którym widnieje tylko wielki napis NIE. Twój mózg zapewne w jakiś sposób na to zareaguje. Gdybyś zaś zauważył billboard z napisem TAK, twój mózg także na to zareaguje.

Mimo że niektóre elementy reakcji mogą być takie same – na przykład zaskoczenie czy ciekawość – nie będą to te same reakcje. NIE wyzwala w tobie pewne uczucia, podobnie jak TAK. Ułóż dłonie w taki sposób, aby widoczne było tylko wydrukowane poniżej słowo „nie”, i czytaj je przez chwilę w myśli. Wykonaj to samo ze słowem „tak”. Czy zauważasz wewnątrz siebie jakąś różnicę? Czy „tak” wywołuje w tobie pozytywne odczucie, a „nie” – odmienne? To wskazuje na siłę, jaką dajemy słowom.

NIE                        TAK

Na koniec rozważmy jeszcze jeden billboard. Znajdujący się na nim napis wykonano w języku, którego nie znasz – może to być chiński, rosyjski, francuski lub jakikolwiek inny. To, czy billboard mówi „tak” czy „nie” w tym obcym języku, jest bez znaczenia, ponieważ twój mózg zapewne w ogóle nie zareaguje na słowo zapisane w języku, którego nie rozumie. Z dużym prawdopodobieństwem zauważysz jednak swoje wewnętrzne reakcje na słowa „tak” i „nie” prezentowane bez żadnego szerszego kontekstu. Obserwowanie w sobie tego subtelnego efektu demonstruje emocjonalny, psychiczny, a nawet fizyczny związek, jaki łączy nas z określonymi słowami.

Dostrzeganie własnych przekonań

Czy potrafisz zauważyć własne przekonania? Weźmy na przykład preferencje polityczne. Być może uważasz, że demokraci kierowaliby państwem lepiej niż republikanie albo odwrotnie. Czy wiesz, że to jest twoje przekonanie, czy też wierzysz, że w istocie tak jest? Zachęcam cię, byś poświęcił kilka minut i pomyślał nad korzyściami płynącymi z odwrócenia jednego z twoich najmocniej pielęgnowanych przekonań. Jest to pomocny sposób, by zrozumieć, czym ono w istocie jest – myślą istniejącą wyłącznie w twojej lewej półkuli. Rozważając w ten sposób swoje inne przekonania, będziesz w stanie osłabić swoją identyfikację z lewopółkulowym interpretatorem.

Siła paradoksu

Zanim przejdziemy dalej, przyjrzyjmy się pokrótce sile paradoksu – paradoks jest bowiem często przyczyną pomyłek interpretatora i dlatego u osób zdominowanych przez lewą półkulę może pełnić funkcję wyłącznika. Ci zaś, którzy w mniejszym stopniu identyfikują się z interpretatorem, często postrzegają paradoks jako zjawisko pociągające. Zwróć uwagę, jak zachowuje się twoja świadomość po przeczytaniu poniższej sprzeczności:

Następne zdanie jest prawdziwe.

Poprzednie zdanie jest fałszywe.

A oto inny przykład, być może wymagający dłuższego zastanowienia:

To zbanie zawira trzy błędy.

W powyższym zdaniu występują dwa błędy literowe, lecz błędem jest także to, że są w nim tylko dwa błędy, co razem daje trzy, tak więc trzeciego błędu w istocie nie ma. To zdanie może być prawdziwe tylko wtedy, gdy jest fałszywe, co zaciera nasze rozróżnienie na prawdę i fałsz.

Na koniec rozważmy stwierdzenie:

Ktokolwiek napisał dwa poprzednie przykłady,
ten nie potrafi pisać.

Widzisz, na czym polega problem?

Być może powyższe paradoksy są jedynie współczesnymi formami znacznie starszej praktyki buddyzmu zen – wykorzystania koanów, czyli paradoksalnych pytań i opowieści, do zmylenia interpretującego umysłu i zatrzymania jego nieustannego myślenia[32]. Paradoksalne pytania w rodzaju „Jak wyglądałeś, zanim się narodziłeś?” czy „Jaki dźwięk wydaje jedna klaszcząca dłoń?” wydają się niedorzeczne z perspektywy interpretującego umysłu, ponieważ odpowiedzi na nie wymykają się naszym kategoriom.

ROZDZIAŁ TRZECI

Postrzeganie wzorów i brakująca jaźń

Tożsamość jest jedynie wzorem wydarzeń w czasie i przestrzeni. Zmień wzór, a zmienisz osobę.

– Nisargadatta Maharaj

W poprzednim rozdziale przyjrzeliśmy się kilku narzędziom, jakimi posługuje się interpretator: językowi, kategoryzacji, przekonaniom i osądom. Lewa półkula korzysta z tych narzędzi w taki sposób, że w istocie możemy nazwać ją swoistym generatorem wzorów. Powiedziałbym nawet, że jest to najbardziej zaawansowany generator wzorów we wszechświecie.

Aby to zilustrować, zastanówmy się, co wspólnego mają ze sobą język i kategoryzacja – obie te funkcje są zależne od umiejętności danej osoby do wyszukiwania i określania wzorów. W języku musisz przykładowo określić wzór związku zgody podmiotu z orzeczeniem, który determinuje odmianę czasownika. W przypadku kategoryzacji jest to wzór określający, co jest, a co nie jest częścią danej kategorii. Pamiętaj, że jedyną różnicą pomiędzy byciem „zakłopotanym” a byciem „zakołpotanym” jest kategoryzacyjne uporządkowanie liter. Lewa półkula radzi sobie z oboma tymi wyrażeniami, a to wspiera koncepcję, że to ona jest odpowiedzialna za rozpoznawanie wzorów[33].

Podobnie jak w przypadku kategorii i przekonań, większość z nas zupełnie zapomniała, że wzory nie istnieją w zewnętrznej rzeczywistości, a jedynie w naszych umysłach. Co więcej, nasza zdolność dostrzegania wzorów jest tak silnie wpisana w nasze doświadczanie świata i wchodzenie z nim w interakcje, że nawet nie zauważamy tych wszystkich sposobów, jakimi posługuje się lewa półkula, by wywiązywać się ze swoich zadań.

Dla przykładu: czynność, jaką wykonujesz teraz – czytanie – nie byłaby możliwa bez twojej zdolności rozpoznawania wzorów. Czytanie wiąże się z dostrzeganiem zapisanych na papierze serii prostych linii, krzywych linii i kropek oraz nadawaniem im znaczenia – co samo w sobie jest czynnością wyjątkową. Naszą umiejętność czytania uznajemy za tak oczywistą, że zapominamy, iż jedyne, co widzimy, to znaki na kartce. „Przypominamy” sobie o tym dopiero wtedy, gdy widzimy napis w niezrozumiałym dla nas języku – choć i tak jedynie częściowo, bo umysł rozpoznaje nawet to jako „język, którego nie znam”. Widzimy więc wzór i kategoryzujemy go jako „język obcy”.

Pozostańmy przy temacie czytania i rozważmy dwie związane z nim specjalizacje lewej półkuli: gramatykę i pisownię[34]. Obie te specjalizacje są pewnymi wzorami i obie bazują na stosowaniu zasad. Pacjenci z uszkodzeniem lewej półkuli mają więc pewne problemy z nimi obiema, przede wszystkim dlatego, że obie opierają się na rozpoznawaniu „właściwych” i „niewłaściwych” wzorów.

Jeśli chodzi o gramatykę, 76 procent języków świata posiada albo strukturę: podmiot, dopełnienie, orzeczenie („Jim jabłko zjadł”) albo strukturę: podmiot, orzeczenie, dopełnienie („Jim zjadł jabłko”). Być może to nie przypadek, że Yoda z Gwiezdnych wojen, ze swymi nawiązaniami do filozofii Wschodu, zawsze używał struktury: dopełnienie, podmiot, orzeczenie („Wiele do nauki wciąż masz”). Anglojęzyczne lewe półkule nie są przyzwyczajone do takiej struktury, można się więc zastanawiać, czy była to próba – świadoma lub nie – ominięcia posługującego się zasadami interpretatora. Tak czy inaczej, aby zostać Jedi, Luke musiał nauczyć się ufać swojej intuicji, a nie interpretującemu umysłowi.

Pisownia także bazuje na naszej zdolności do dostrzegania wzorów. Jaka jest różnica między sing (ang. śpiewać) a sign (ang. podpisywać), inna niż ułożenie liter? Mam spore trudności z tymi dwoma słowami i często piszę do swoich studentów, że „zaśpiewam” ich na swoje zajęcia. Ten objaw dysleksji prawdopodobnie związany jest z funkcjonowaniem lewej półkuli. Badania wykazały, że u dyslektyków posługujących się różnymi językami lewa półkula mózgu jest nie tylko mniejsza (w porównaniu z grupą kontrolną nie-dyslektyków), ale także posiada obszary odbiegające od „normy”[35].

Inne rodzaje wizualnej ekspresji także są całkowicie zależne od naszej zdolności rozpoznawania wzorów. Przyjrzyjmy się poniższemu obrazkowi.

Wielu z was zobaczy na nim aktora Brada Pitta. Uściślijmy jednak, że ten obrazek to tylko kropki tuszu na kartce, zaś postrzeganie tego wzoru jako reprezentacji osoby, do której odnosimy się jako Brad Pitt, zachodzi wyłącznie w umyśle. Następstwa wynikające z umiejętności naszej lewej półkuli do dostrzegania wzoru w zestawie kropek tuszu także w tym przypadku są niezwykle interesujące.

Wszyscy się zgodzimy, że powyższy obrazek to nie „prawdziwy” Brad Pitt, ale jego iluzoryczna reprezentacja. Zastanówmy się więc ponownie nad głównym pytaniem poruszanym w tej książce – czy możliwe, że lewa półkula, spoglądając do wnętrza, widzi iluzoryczną reprezentację zwaną jaźnią? Istotną różnicą jest oczywiście to, że – inaczej niż w przypadku przedstawienia Brada Pitta – niemal każdy wierzy, że jaźń jest czymś realnym.

Psychologia rozpoznała odpowiedzialną za postrzeganie wzorów część mózgu w związku z pracami doktora Hermanna Rorschacha, który w latach 20. XX wieku opracował słynny test plam atramentowych (zwany także testem Rorschacha)[36]. W teście tym badanemu pokazuje się plamę atramentu, a następnie prosi się go o przyjrzenie się jej i powiedzenie, co widzi na obrazku. Możesz spróbować samemu. Przyjrzyj się poniższemu obrazkowi i pomyśl, co na nim widzisz.

Jest to tzw. test projekcyjny, ponieważ w chwili jego opracowania wierzono, że pacjent dokonuje projekcji swoich nieświadomych treści na przypadkową plamę atramentu. W istocie jednak Rorschach odkrył, że wewnętrzny „odbiorca wzorów” badanego zawsze jest w stanie nadać sens losowości i coś w niej dostrzec. Głównym zastrzeżeniem wobec tego testu jest to, że chociaż pacjent może faktycznie ujawniać pewne tendencje swego „odbiorcy wzorów”, to są one przetwarzane przez kolejnego „odbiorcę wzorów” – terapeuty.

Mimo że dostrzeganie nieistniejących wzorów, tak jak w teście Rorschacha, może wydawać się niewinne, po głębszym zastanowieniu może być dla nas wskazówką, jak lewa półkula mózgu – poprzez dostrzeganie nieistniejących wzorów – kreuje nasze poczucie jaźni. Innymi słowy, być może nasza wewnętrzna maszyna do postrzegania wzorów, spojrzawszy do wnętrza, znajduje pojedynczy punkt percepcji, zapamiętuje szereg upodobań, uprzedzeń, osądów, przekonań itd. i na ich podstawie kreuje wzór znany jako „ja”.

Rozpoznawanie wzorów jest przydatnym, a nawet niezbędnym narzędziem służącym orientacji w świecie, lecz prawdą jest także to, że poprzez nieustanne wyszukiwanie wzorów lewa półkula „komplikuje” postrzegany obraz świata, co może ostatecznie okazać się nieprzydatne, a nawet zbędne. Dla przykładu, jeden z eksperymentów obejmował prosty test, w którym badani zgadywali, czy obraz pojawi się w górnej, czy w dolnej części ekranu komputerowego. W czasie testu obrazek ukazywał się losowo w górnej części ekranu przez 80 procent czasu, choć badani o tym nie wiedzieli. Niemal każdy szybko wydedukował, że obrazek pojawia się częściej na górze ekranu, ale lewa półkula – jako że jest stale zorientowana na „rozwiązywanie zagadek” – usiłowała znaleźć konkretną prawidłowość w tym losowym występowaniu. W wyniku tego badani zgadywali poprawnie tylko w 68 procentach przypadków. Ta wartość może wciąż brzmieć imponująco, jednak kiedy test powtórzono na szczurach – które pozbawione są naszego złożonego systemu wyszukiwania i interpretowania wzorów – zawsze wybierały one górną część ekranu, więc zgadywały poprawnie w 80 procentach przypadków[37]. To doskonały przykład na to, jak interpretator poświęca czas na wyszukiwanie wzoru, który nie istnieje. Tak więc w tym przypadku lewa półkula „przegrała” ze szczurami, a co najbardziej interesujące, żaden z uczestników nie miał pojęcia, że generuje nieistniejące wzory.

Dostrzegając prawidłowości, których w istocie nie ma, umysł kreuje nieprawdziwe opowieści, a to – jak przekonaliśmy się wcześniej – może prowadzić do niepotrzebnego cierpienia, lęku i depresji. Wróćmy do przykładu mojej przyjaciółki, która sądziła, że nie jest lubiana przez swoich współpracowników. Któregoś razu zaobserwowała, jak szepczą oni do siebie, zebrani w rogu pomieszczenia, a jej lewa półkula podpowiedziała wzór – mianowicie, że spiskują przeciwko niej. Moja koleżanka doświadczyła wówczas fali smutku, lęku i niepokoju oraz spędziła wiele czasu, bolejąc z tego powodu. Później dowiedziała się, że jej współpracownicy planowali dla niej w sekrecie przyjęcie urodzinowe. Mimo że ten przykład może się wydawać trywialny, zachęcam cię, być obserwował, jak twoja własna lewa półkula dostrzega wzorce, które później okazują się nie istnieć – to zaś jest niczym innym, jak kreowaniem mentalnych opowieści, które po prostu nie są realne.

Istnieją także dowody świadczące o tym, że na naszą zdolność postrzegania wzorów wpływają neurotransmitery. Warto więc zauważyć, że obie strony mózgu różnią się od siebie pod względem zachodzących w nich procesów neurochemicznych[38]. Lewa półkula jest zdominowana przez działanie dopaminy, podczas gdy prawa – przez działanie serotoniny i noradrenaliny. Z działaniem dopaminy wiąże się szereg funkcji, od euforii towarzyszącej zakochiwaniu się do kontrolowania ruchów ciała. Od lat 50. XX wieku uważa się, że rezultatem nadmiernej produkcji dopaminy jest schizofrenia. Jedną z cech charakterystycznych schizofrenii jest zaś dostrzeganie nieistniejących wzorców – a więc doświadczanie halucynacji.

Pewne interesujące badanie ustaliło, że podwyższony poziom dopaminy sprzyja wzmożonemu odnajdowaniu wzorców[39]. Test obejmował dwie grupy badanych: jedną grupę stanowiły osoby ze skłonnościami do dostrzegania wzorów w losowych obrazach (wierzący), zaś drugą – osoby, które w tych samych obrazach niemal nigdy nie widziały wzorów (sceptycy). Podczas eksperymentu obu grupom badanych pokazywano obrazy, z których mieli wskazać, czy przedstawiały one realne słowo lub twarz, czy też słowo lub twarz ze sztucznie przemieszczonymi elementami. Okazało się, że obie grupy popełniają błędy: wierzący widzieli wzory tam, gdzie ich nie było, zaś sceptycy często nie dostrzegali na ekranie rzeczywistej twarzy lub rzeczywistego słowa. Kiedy u członków obu grup zwiększono poziom dopaminy, sceptycy zaczęli popełniać błędy polegające na widzeniu prawidłowości tam, gdzie ich w istocie nie było. Dopamina wzmocniła więc percepcję wzorów także wtedy, kiedy nie były one obecne. Gdy poziom dopaminy zmalał, lewe półkule mózgowe sceptyków – a także ich reakcje – wróciły do normy.

Inną interesującą rzeczą ujawnioną w testach nad percepcją wzorów jest to, w jaki sposób tendencja badanych do ich postrzegania nasilała się, gdy badacze stanowili zagrożenie dla poczucia jaźni uczestnika[40]. W jednym z takich badań eksperymentatorzy prezentowali uczestnikom obrazy utworzone z szumu wizualnego (losowych wariacji jasności i kolorów) w dwóch sytuacjach: gdy uczestnicy czuli się bezpiecznie oraz zaraz przed tym, jak wyskakiwali z samolotu[41]. Akt wyskakiwania z samolotu wywołuje silny lęk przed tym, że istnienie wzoru znanego jako jaźń, może wkrótce dobiec końca. Osoby przymierzające się do skoku były przekonane – częściej niż członkowie grupy kontrolnej – że dostrzegają prawidłowość w przypadkowości (to znaczy, że w losowym szumie widzą ukryte liczby).

Skłonność jaźni do obrony swojego własnego obrazu poprzez nadmiar myślenia jest cechą charakterystyczną buddyjskiego pojmowania człowieka. Doświadczeni medytujący mówią o tym, że w trakcie medytacji – gdy umysł zaczyna się wyciszać, a głos w głowie odzywa się rzadziej – często pojawia się natłok tych myśli, które są najistotniejsze dla podtrzymania obrazu własnego osoby. W ten sposób medytujący mogą zaobserwować, jakie mentalne scenariusze i schematy myślowe są u nich najbardziej rozpowszechnione. Jest to możliwe, kiedy umysł zawraca ze swego obranego toru, aby odtworzyć owe myśli w geście obrony przed spowolnieniem działania. Niektórzy wschodni nauczyciele wyjaśniają, że dzięki temu umysł może „nie przestawać gadać” – a to jego jedyny sposób na istnienie. Jest to spójne z moim poglądem, że jaźń bardziej przypomina czasownik niż rzeczownik. Jaźń istnieje tylko wtedy, gdy myślimy, że tak jest – kreuje ją bowiem sam proces myślenia.

Połączenie wspomnianych badań neuropsychologicznych z naukami buddyzmu sugeruje, że kiedy wzorzec jaźni czuje się zagrożony, sposób myślenia ulega zmianie w taki sposób, by wspierać jej nową, zreinterpretowaną formę. Możesz szybko zweryfikować tę koncepcję na sobie. Czy kiedykolwiek czułeś, że twoje ego jest zagrożone? Czułeś się onieśmielony lub zakłopotany? W pewnych sytuacjach twoje poczucie jaźni nie było tak zabezpieczone, jakbyś tego pragnął, więc zapewne zmieniłeś sposób myślenia i zreinterpretowałeś wydarzenia tak, by odpowiadały tej nieoczekiwanej zmianie. Ta reinterpretacja może dokonywać się na wiele sposobów. Możesz wówczas podejmować szereg działań – od nieliczenia się z innymi („ich opinia jest bezwartościowa”) do ponownego, odmiennego skupienia się na własnej tożsamości („być może nie jestem tak bogaty, jak oni, ale jestem o wiele mądrzejszy!”; możesz także skupić się na swoim patriotyzmie, duchowości lub jakiejkolwiek innej, cenionej cesze jaźni kompensującej ten obszar, w którym twoje ego czuje się zagrożone). Z perspektywy neuropsychologii możemy powiedzieć, że wszystkie te mechanizmy obronne są wywoływane przez funkcjonowanie lewej półkuli usiłującej dostosować się do niespodziewanych zmian wzorców. Z perspektywy buddyzmu możemy zaś powiedzieć, że jaźń kreuje samą siebie na nowo w odpowiedzi na zagrożenie jej rozpuszczenia. Według mnie oba te stwierdzenia można uznać za tożsame.

W 2006 roku doktorzy Travis Proulx i Steven Heine dokonali przeglądu badań z różnych dyscyplin, by dokładnie opisać, co dzieje się z nami, gdy nasze przekonania są zagrożone[42]. Doszli do wniosku, że w takiej sytuacji ludzie zwracają się do innych przekonań, zwiększając przy tym ich intensywność. Jak to ujęli badacze: „Kiedy coś zagraża przekonaniom, do których jesteśmy przywiązani, doświadczamy stanu pobudzenia skłaniającego nas do potwierdzenia innych przekonań, do których jesteśmy przywiązani”. Autorzy zauważyli, że analizowane badania – jedno po drugim – prowadziły do tego samego wniosku. Kiedy realność jednego wzorca jest podawana w wątpliwość, badani wykazują zwiększoną wiarę w inny wzorzec, aby to skompensować. Oznacza to, że kiedy wiara w bezpieczeństwo i nienaruszalność jaźni zostaje zachwiana, powstaje wówczas inna forma tożsamości jaźni.

Ostatnio sam tego doświadczyłem, kiedy uczestniczyłem w zebraniu około osiemdziesięciu członków wydziału na moim uniwersytecie. Nie byłem pewien, jaki jest cel spotkania i nie zwracałem zbytniej uwagi na wstęp. Bez zastanowienia wstałem i przedstawiłem się osobom wokół mnie. Po zaledwie trzech sekundach uświadomiłem sobie, że nikt inny się nie przedstawia, i że znalazłem się w dość absurdalnej sytuacji. Gdy usiadłem, mój wewnętrzny interpretator „zgubił się”. Głos w mojej głowie nieustannie usiłował przekierować mnie na inne wzorce znane z mojego życia (takie jak rodzina czy przyjaciele), aby zminimalizować ten egzystencjalny niepokój i powstrzymać mnie od zbyt intensywnego myślenia o tym, co postrzegał on jako zagrożenie dla mojej „jaźni” i „poczucia własnej wartości”, wywołując skrępowanie.

W codziennym życiu istnieją także inne sytuacje, kiedy nasz wewnętrzny odbiorca wzorów napotyka na niewytłumaczalną anomalię w naszym zachowaniu i usiłuje dociec, dlaczego tyle czasu i energii poświęcamy na uwzględnienie jej w rozległym wzorcu naszej jaźni. W takich przypadkach lewa półkula może po prostu odrzucić takie zachowania jako sytuacje, w których „nie byliśmy sobą” lub „coś nami zawładnęło”. Częściej jednak pozostawiamy te anomalie jako niewyjaśnione i wkrótce – kiedy nasz dotychczasowy, rozległy wzorzec jaźni ponownie dochodzi do głosu – zapominamy o nich.

Celem tych wszystkich rozważań jest uzmysłowienie ci, że ponad twoimi barkami znajduje się najbardziej zaawansowana maszyna do postrzegania wzorów, jaką znamy we wszechświecie, i że pozostaje ona niemal zupełnie niedoceniona. Nawet komputery posługujące się najnowszą sztuczną inteligencją nie są w stanie dorównać postrzeganiu wzorów przez przeciętnego człowieka. Potrafimy dostrzegać wzory, kategoryzować je, a nawet tworzyć język do ich opisu – a wszystko to czynimy z prędkością błyskawicy.

A teraz zastanówmy się ponownie, co się dzieje, gdy tak potężna maszyna do percepcji wzorów zwraca się do własnego wnętrza. Czy kiedykolwiek istniała szansa, by nie znalazła ona jaźni, ego, czy czegokolwiek spójnego wynikającego z myśli i reakcji psychicznych zachodzących w mózgu? Czy możliwe, że ta brakująca jaźń – której neuropsychologia nie może odnaleźć, a Budda twierdzi, że w ogóle nie istnieje – jest mirażem wykreowanym przez same mechanizmy funkcjonowania mózgu? Ciekawym eksperymentem byłoby wyposażenie sztucznej inteligencji we wszystkie przymioty lewej półkuli i pozostawienie jej samej sobie. Jestem przekonany, że ostatecznie także ona zajrzałaby do własnego wnętrza i uwierzyłaby, że posiada jaźń.

Na koniec pragnę dodać, że działanie tej maszyny do percepcji wzorów istniejącej w naszej lewej półkuli jest biologiczną funkcją organizmu, która pozostaje aktywna przez cały czas i jest niemal niemożliwa do zatrzymania. Uświadamiając sobie więc skłonność lewej półkuli do dostrzegania wzorów, możemy zacząć traktować je mniej poważnie. To zaś ma niebagatelne znaczenie dla naszego doświadczania świata, w tym dla ograniczenia naszego cierpienia.

Brakująca jaźń

Aby zebrać w całość wszystko, co do tej pory zostało powiedziane, chciałbym, abyś zastanowił się nad poniższym rysunkiem. Pamiętaj, w czym specjalizuje się lewa półkula: w opowiadaniu historii, w kreowaniu wyjaśnień, w kategoryzowaniu i w dostrzeganiu prawidłowości – także tam, gdzie ich nie ma. Wyobraź sobie, że ciemne koła i łamane linie przedstawione na rysunku reprezentują różne parametry jaźni, zaś w środku znajduje się historia, która spina wszystko w całość. Tę historię odzwierciedla trójkąt znajdujący się w środku obrazka.

Jak zapewne zauważyłeś, na rysunku nie ma faktycznego trójkąta. Dostrzeganie go jest funkcją umysłu polegającą na interpretowaniu odwróconych linii i rozmieszczonych wokół kół. Według mnie dostrzeganie tego trójkąta przypomina przyglądanie się własnej, indywidualnej jaźni, ponieważ oba te obrazy powstają w ten sam sposób – przez wnioskowanie.

Tej sam proces rozgrywający się w lewej półkuli, który pozwala ci dostrzec kategoryzacyjne granice kół i linii oraz domyślać się obrazu trójkąta, może skierować się także do wnętrza i domyślać się istnienia indywidualnej jaźni. Zarówno istnienie trójkąta, jak i istnienie wewnętrznej jaźni wynikają z silnych sugestii zewnętrznych informacji, jednak po bliższej analizie można zauważyć, że są one jedynie sugestiami, które pod względem fizycznym nie istnieją.

Jest to zgodne z tym, co buddyzm, taoizm i inne szkoły wschodniej myśli mówią od tysięcy lat – że jaźń, którą uważamy za „ja”, jest iluzją czy też inferencją. Bazując na przedstawionych do tej pory informacjach, mam nadzieję, że staje się dla ciebie jasne, iż wiele badań neuropsychologicznych prowadzi do tego samego wniosku. Dla ścisłości – twierdzenie, że jaźń jest iluzją, nie oznacza, że w ogóle nie istnieje, ale raczej, że przypomina miraż pojawiający się na środku pustyni. Wizja oazy jest realna, choć sama oaza – nie. Tak samo obraz jaźni jest realny, lecz gdy mu się przyglądamy, przekonujemy się, że jest właśnie obrazem – i niczym więcej. Obraz zarówno oazy jak i jaźni, jest w istocie jedynie kolejną ideą, kolejną myślą, pojawiającą się tylko wtedy, gdy o niej myślimy.

Lewa półkula stworzyła tę iluzję jaźni dzięki dostrzeganiu wzorów kategoryzacyjnych różnic pomiędzy tobą a innymi osobami i łącząc te obserwacje z pamięcią, upodobaniami i perspektywą „pilota”, który zdaje się sterować statkiem mózgu i ciała. Nasza definicja jaźni zależy więc częściowo od tego, co odróżnia nas od innych. Nie istnieje bowiem „ja” bez „nie-ja”.

Dość łatwo możesz to zaobserwować w swoim własnym życiu. Kategoryzujesz i definiujesz swoją „jaźń” w odniesieniu do innych osób. Aby odróżnić moje „ja” od wszystkich wokoło, używam wobec siebie takich określeń jak ojciec, wykładowca, autor i tak dalej. W jaki sposób ty to robisz? Jeśli uważasz się za osobę dowcipną i inteligentną, to te osądy umieszczają cię w kategoriach społecznych zależnych od innych ludzi – ordynarnych i niezbyt bystrych. W przeciwnym przypadku twoje kategorie nie miałyby żadnego znaczenia. Jeśli jesteś ekstrawertykiem, potrzebujesz introwertyków, by dokonać porównania. Jeśli jesteś mężczyzną, potrzebujesz kobiety na tej samej zasadzie, jaką widzimy w klasycznym, odwracalnym symbolu taoizmu – yang potrzebuje yin, by móc się zdefiniować.

Psychologia i wiele praktyk samopomocy regularnie rozgrywają grę w kategorie – widać to, kiedy mówimy „taki jestem, a taki pragnę być”. Tworzymy obraz własnej osoby, rozszczepiamy go, a kiedy jeden wyimaginowany obraz nie może sprostać temu „lepszemu” wyimaginowanemu obrazowi – cierpimy. Pragniemy być mądrzejsi, atrakcyjniejsi, odnosić więcej sukcesów i tak dalej, a wszystkie te idee są w istocie naszymi „problemami”. Ogrom tej tragedii polega na tym, że nie uświadamiamy sobie, iż żaden z tych warunków nigdy nie zostanie w pełni zrealizowany, przynosząc jaźni spełnienie, ponieważ jaźń – aby utrzymać swe istnienie – musi nieustannie myśleć. Dlatego też stale zmieniamy nasze skale porównawcze i stale dodajemy nowe, „lepsze” aspekty siebie, którym nie jesteśmy w stanie sprostać.

Dla przypomnienia – kiedy mówię, że cierpimy, mam w tym kontekście na myśli to, że generujemy myśli i uczucia smutku, rozczarowania czy żalu, w miarę jak odrzucamy jedną wyimaginowaną wersję siebie na rzecz innej. Tak po prostu działa lewa półkula, nic ponadto. Kiedy jednak całkowicie się z nią utożsamiamy i wierzymy, że w istocie ona to my, wówczas cierpienie może stać się przytłaczające.

Jeszcze jedno zastrzeżenie. W tej chwili możesz czuć się winny lub zadręczać się, bo nie rozpoznałeś, że twój wewnętrzny interpretator jest jedynie przezroczystym obrazem. To nie pomoże w pokonaniu cierpienia, ponieważ proces samobiczowania jest dokładnie tym, dzięki czemu interpretator może stale kreować samego siebie. Kolejna runda gry „taki jestem, a taki pragnę być” przysparza interpretatorowi jedynie więcej problemów. Pamiętajmy: myśleć znaczy tyle, co myśleć kategoriami; nie ma innej możliwości. Sztuczka polega jednak na tym, by w mniejszym stopniu identyfikować się ze swoimi myślami, nie brać ich tak poważnie i postrzegać je jako wyobrażenia, a nie obiektywny opis rzeczywistości.

W ostatnim przykładzie przyjrzyjmy się poniższemu rysunkowi. Gdzie podział się trójkąt?

Mimo że sugestii trójkąta już tu nie ma, przestrzeń, która go tworzyła, w istocie nigdzie nie zniknęła. Cały czas była wyłącznie pustką i jest nią nadal. Być może dlatego jedna z głównych doktryn filozofii Wschodu mówi o pustce i o przekonaniu, że właśnie z niej powstaje wszystko, co istnieje. Co pozwala nam w ogóle dostrzegać tę pustkę? Być może jest to coś, co nazwalibyśmy świadomością (będziemy o niej mówić więcej w późniejszym rozdziale) – proste spostrzeżenie, że przestrzeń istnieje. W istocie to wszystko, co możemy o niej powiedzieć. Lewa półkula, naturalnie, buntuje się przeciw takiemu stwierdzeniu, bo – jako miłośniczka języka, kategorii i map – osiągnęła kres swoich możliwości. Jej narzędzia na nic się tu nie zdadzą.

Według mnie przekonanie, że lewopółkulowy interpretator jest „tobą” można porównać do przyglądania się nocnemu niebu z przekonaniem, że konstelacja Oriona istnieje jako rzeczywisty byt, a nie jako grupa gwiazd widzianych pod określonym kątem, które umysł zebrał w pewien wzór i opatrzył etykietą. Choć spostrzeżenie, że nic nie istnieje w taki sposób, jak nam się wydaje, może z początku brzmieć nieco dołująco, można w tym odnaleźć swego rodzaju poczucie ulgi – niczym po odłożeniu ciężkiej torby, którą nauczono cię nosić przez całe życie.

Możemy także spojrzeć na fikcyjną jaźń w inny sposób – jest uzależniona od interpretowania niczym od narkotyku. Każdego dnia ego potrzebuje swojej dawki, a zna wiele sposobów, by ją dostać: tworzy historie o tym, co postrzega, porównuje siebie z innymi i dokonuje kategoryzacji, osądza rzeczy jako „właściwe” i „niewłaściwe” – a wszystkich tych działań używa po to, aby zdefiniować „ciebie”.

Jak widać, z takiego rozumowania może wyniknąć szereg problemów. Zamiast uznać rzeczywistość za taką, jaka jest, lewa półkula jest beznadziejnie uzależniona od snucia opowieści i interpretowania rzeczywistości. Dostarcza to co prawda krótkotrwałego poczucia celowości i znaczenia, lecz nieuchronnie prowadzi do silnego cierpienia. Większość ludzi nie zdaje sobie nawet sprawy, że taki cykl w ogóle ma miejsce.

Niektórzy mogą odrzucać tę koncepcję ze względu na jej prostotę. Jak można tak wiele cierpień i problemów człowieka sprowadzać do czegoś tak prostego, jak obwinianie niekontrolowanej lewej półkuli mózgu? Jako wykładowca często słyszę ten zarzut i jedyne, co mogę zrobić, to patrzeć na tę kwestię z perspektywy lewej półkuli, która jest przyciągana przez złożone abstrakcje i dlatego wątpi w proste prawdy. Jeśli któregoś dnia ktoś zaprezentuje w końcu tak zwaną teorię wszystkiego, łączącą i wyjaśniającą wszystkie znane siły we wszechświecie, także ona może wydawać się zbyt prosta, by w nią uwierzyć.

Jak dotąd przeanalizowaliśmy, w jaki sposób funkcjonuje lewa półkula, i pokazaliśmy, jak wiele cierpień, których doświadczamy jako ludzie, można powiązać z niezbalansowaną lewą półkulą – kreującą iluzoryczne poczucie jaźni i twierdzącą, że owa iluzja jest prawdziwym władcą. W kolejnych rozdziałach skupimy się na prawej półkuli mózgu i na tym, jak jest ona bagatelizowana, dewaluowana i negowana przez lewą półkulę – wszystko to, jak uważam, ze szkodą dla naszego gatunku. Dobra wiadomość jest taka, że w miarę jak uświadamiamy sobie funkcje prawej półkuli, osiągamy stan równowagi i doświadczamy mniejszej ilości cierpienia.

Eksploracje

Ile wersji ciebie działa w ciągu dnia?

Mimo że świat – jak mawiają buddyści – nieustannie płynie, lewa półkula daje się zwieść jego spójności. Owa potrzeba spójności wspiera iluzję stabilnej jaźni – niepodlegającej zmianom i możliwej do kontrolowania. Bazując jednak na tym, czego dowiedzieliśmy się do tej pory, możemy trafniej uznać jaźń za rzekę, która stale płynie do przodu. Nasza jaźń podlega więc nieustannym zmianom wywoływanym przez nasze idee, uczucia i sposób postrzegania świata.

Na moich warsztatach poświęconych świadomości wykonujemy ćwiczenie, w czasie którego spędzamy cały dzień na obserwowaniu, ile różnych jaźni pojawia się w nas i znika. Ty także możesz je wykonać. Najpierw zauważ znajdującą się na powierzchni „jaźń zawodową”, a potem „jaźń domową” – lecz jeśli będziesz uważny, zaobserwujesz, że nawet one podlegają chwilowym zmianom. W pracy, w obecności danego współpracownika, może aktywować się jedna jaźń; gdy do pokoju wchodzi inny współpracownik, pojawia się inna jaźń. Jeśli rozbijesz szklankę w pokoju socjalnym, twoje zakłopotanie może wynieść na powierzchnię kolejną jaźń – do chwili, kiedy otrzymasz maila informującego o nagłym odwołaniu spotkania, ku wielkiej uldze jeszcze innej jaźni.

Niekiedy porównuję pojedynczą jaźń do kineografu. Jeśli zaopatrzysz się w plik kartek i na każdej z nich narysujesz obrazek nieco różniący się od poprzedniego, a następnie je przekartkujesz, wówczas nieruchome obrazki utworzą krótką animację. W rzeczywistości jest to sto różnych rysunków, jednak umysł splata je razem w jedną, ciągłą opowieść.

Na to ćwiczenie przeznacz jeden dzień i sprawdź, czy jesteś w stanie zaobserwować swoje zmieniające się jaźnie. Policz je, gdy będą pojawiać się i znikać.

Nic tak skutecznie nie rozwiewa iluzji pojedynczej jaźni, jak obserwowanie, ile różnych wersji ciebie pojawia się w ciągu dnia. Kiedy uświadamiasz sobie, że nie jesteś zobligowany do tego, by być spójnym, pojawia się uczucie wolności. Nie musisz już spajać w jedno nieustannych zmian zachodzących w świecie. Jednej z jaźni może towarzyszyć złość, lecz jest to tylko jedna kartka kineografu, którą wkrótce zastąpi inna emocja, inna percepcja, inna myśl. Tak jak słońce wschodzi i zachodzi, tak twoje jaźnie pojawiają się i znikają. Nie ma potrzeby, aby lgnąć do jednych, a unikać innych. Nie ma potrzeby, by między nimi występował konflikt – możesz więc odpuścić walkę pomiędzy swoją „grzeszną” a „świętą” jaźnią. W ten sposób uwalnia się ogromna ilość psychicznej energii, prowadząc do fundamentalnych zmian w doświadczaniu świata.

Na koniec, spróbuj zauważyć, że pomiędzy pojawieniami się różnych jaźni istnieją chwile, w których jesteś tak pochłonięty swoimi działaniami, że jaźń przestaje być w ogóle zauważalna. To zaś wskazuje na centralne pytanie postawione w niniejszej książce: gdzie znajduje się jaźń, kiedy nikt o niej nie myśli?

ROZDZIAŁ CZWARTY

Podstawy świadomości prawej półkuli mózgu

Językiem boga jest cisza.
Wszystko inne jest marnym przekładem.

– Rumi

W grudniu 1996 roku historia neuronauki została na zawsze zmieniona, kiedy u dr Jill Bolte Taylor wystąpił udar mózgu, powodując znaczne uszkodzenie jej lewej półkuli[43]. Musi to być kosmiczny zbieg okoliczności, że spotkało to akurat specjalistkę od neuroanatomii. Taylor była osobą, która przed udarem spędzała swoje życie na etykietowaniu i kategoryzowaniu mózgu, wykorzystując do tego właśnie tę część własnego mózgu, która po raz pierwszy miała zostać wyłączona – tworząc tym samym przestrzeń dla świadomości prawej półkuli.

Kilka lat później, kiedy badaczka wróciła do zdrowia, jej lewa półkula była w stanie opowiedzieć swoją historię. Podczas udaru jej nieustający wewnętrzny głos po raz pierwszy zamilkł. Jak mówi Taylor: „Oderwałam się od wspomnień swojego życia, konfrontując się z narastającym poczuciem łaski”. Nie była w stanie dłużej postrzegać, gdzie kończy się ona sama, a zaczyna wszystko inne. Swoje istnienie odczuwała bardziej jako płyn niż jako ciało stałe. Była całkowicie zanurzona w teraźniejszości i niezmąconym spokoju. Kategorie takie jak dobry/zły czy słuszny/niesłuszny odczuwała jako kontinuum, a nie jako odseparowane od siebie opozycje. Jej lewopółkulowe ego, uważające się dotąd za odrębne, przestało dominować w jej świadomości. W swojej prawej półkuli (a może w „prawym umyśle”?) odczuwała wdzięczność i zadowolenie. Prawa półkula cechowała się współczuciem, troską i wiecznym optymizmem. „Myślę, że buddyści powiedzieliby, że wkroczyłam w ten rodzaj egzystencji, który nazywają nirwaną”, mówiła.

Warto podkreślić, że neuronauka wciąż stara się wyjaśnić, co dokładnie doświadczenie Taylor znaczy dla naszego pojmowania mózgu. Możemy się jednak zastanawiać – tak jak ona – czy to doświadczenie było podobne do doświadczenia Buddy, Lao Tzu lub starożytnych hindusów, którzy spisali Wedy. Pod wieloma względami jej doświadczenie było dokładnie tym, co mają nadzieję osiągnąć osoby praktykujące medytację lub uważność.

Oczywiście nikt nie zgłosiłby się na ochotnika do doświadczenia zagrażającego życiu udaru jako środka prowadzącego do oświecenia. Praktyczniejszym podejściem będzie zastanowienie się nad pytaniem: co by się stało, gdybyśmy mogli „wyłączyć” lewą półkulę? Czy oznaczałoby to, że lewa półkula nie będzie już hamować prawej? Być może to poczucie prawopółkulowej błogości jest zawsze aktywne, ale my po prostu się z nim nie utożsamiamy? Jeśli buddyzm nie jest ci obcy, być może słyszałeś stwierdzenie: „Już jesteś buddą; po prostu o tym nie wiesz”. Na podstawie tego, co przydarzyło się Taylor, możemy przypuszczać, że te prawopółkulowe procesy do pewnego stopnia już się toczą; musimy tylko jakoś się z nimi połączyć lub zidentyfikować, a być może – jedynie obudzić się na nie. W końcu „budda” znaczy po prostu „przebudzony”.

Zanim Taylor przywróciła swoją lewą półkulę do funkcjonalnego poziomu, upłynęły lata rehabilitacji. Mimo swego doświadczenia błogości musiała na to ciężko pracować. Nadal potrzebowała swojej lewej półkuli – by poruszać się w świecie i by kontynuować swą pracę. Być może przyszłość naszego szczęścia zależy od znalezienia równowagi dla lewopółkulowego interpretatora. Według mnie celem nie jest tutaj dominacja prawej półkuli, a już na pewno nie wyłączenie lewej, ale raczej osiągnięcie tego, co Budda nazywał „środkową ścieżką”.

Czy Jill Bolte Taylor mogłaby po udarze stać się żywym przykładem tej zrównoważonej drogi? W swoich wypowiedziach mówi o tym, że może teraz wybierać: wkroczyć do wymiaru prawopółkulowej błogości – miejsca, które dobrotliwie określa jako „la-la-land” – lecz potrafi także skupić się na przetwarzaniu lewej półkuli, by wywiązywać się ze swoich obowiązków, komunikować się z innymi i rozwiązywać praktyczne problemy.

Bliższe spojrzenie na prawą stronę mózgu

Po analizie lewej półkuli nadszedł czas, by przyjrzeć się prawej i sprawdzić, czy neuronaukowa wiedza na jej temat także wspiera koncepcję fikcyjnej jaźni.

Tutaj jednak natrafiamy na oczywisty dylemat. Ponieważ zapewne nie jesteś pacjentem o rozszczepionym mózgu czytającym tę książkę w ramach kontrolowanego eksperymentu, prezentowane tu informacje będą przetwarzane przez obie strony twojego mózgu. Z tego powodu zachęcam cię, byś obserwował, kiedy lewa półkula – która chce być panem tej konwersacji – odrzuca którąkolwiek z prezentowanych tu idei jako „nieistotną”, „bezsensowną” czy „głupią” lub szuka innego sposobu, by je zanegować i utrzymać swoją dominację.

Pamiętaj, że twoja prawa półkula, mimo iż nie potrafi „mówić” w tradycyjnym tego słowa znaczeniu, to jednak – jak wykazały przypadki pacjentów o rozszczepionym mózgu – pojmuje język na swój sposób. W jakim stopniu zrozumiesz prezentowane tu informacje – to będzie oczywiście zależeć od mojej umiejętności ich wyjaśniania, lecz może także być wskaźnikiem twojej zdolności do wykraczania poza identyfikację z lewopółkulowym interpretatorem. Przyjrzyjmy się zatem bliżej tej niemej, prawej półkuli. Jak się wkrótce przekonasz, jest ona trafnym odzwierciedleniem starej zasady mówiącej, że mądrość często można odnaleźć w ciszy.

Pod wieloma względami prawa półkula stanowi yin wobec yang lewej półkuli.

Podobnie jak lewa półkula dokonuje kategoryzacji, tak prawa charakteryzuje się bardziej globalnym podejściem do postrzeganej rzeczywistości. Zamiast dzielić rzeczy na kategorie i dokonywać osądów kawałkujących świat, prawa półkula dostrzega całą scenę i przetwarza świat jako kontinuum. Podczas gdy lewa półkula wykazuje uwagę skupioną i zawężoną, prawa jest czujna, ma szeroką perspektywę i obejmuje większy obraz. Lewa półkula skupia się na lokalnych elementach, prawa zaś przetwarza stworzony z tych elementów globalny kształt[44]. Lewa półkula działa sekwencyjnie, dzieląc czas na „przedtem” i „potem”, podczas gdy prawa skupia się na bezpośrednim obcowaniu z bieżącą chwilą. Doświadczenie opisane przez Taylor zaczyna nabierać sensu, kiedy rozumiemy, jak prawa półkula mózgu przetwarza informacje.

Innym podsumowaniem różnic pomiędzy półkulami jest stwierdzenie, że lewa półkula jest ośrodkiem języka, zaś prawa – ośrodkiem postrzegania przestrzennego. Choć jest to pewne uproszczenie, takie wyobrażenie pomoże nam streścić kilka dekad badań. Język bazuje na kategoryzacji; kiedy czytamy bądź mówimy, przyglądamy się z zawężoną uwagą jednemu słowu. Inaczej jednak przetwarzamy otaczającą nas przestrzeń: jednocześnie bierzemy pod uwagę całość – nie poszczególne elementy, ale sposób, w jaki są połączone, tworząc pełen obraz.

Aby zrozumieć efekty postrzegania przestrzennego, przyjrzyj się obrazkowi na następnej stronie.

Które ze środkowych kół jest większe? Zdecydowana większość osób odpowie, że większe jest środkowe koło po prawej. Jak zapewne się domyśliłeś, to złudzenie działa, ponieważ, aby wysnuć przypuszczenie, lewa półkula przetwarza, kategoryzuje i porównuje dane. Interpretator tworzy pewną abstrakcję, bazując na kategoryzacyjnych różnicach, takich jak „większy” i „mniejszy”. W rzeczywistości jednak oba środkowe koła są takiej samej wielkości. Lewe wygląda na mniejsze, bo jest porównywane z kategorią otaczających je większych kół, zaś prawe wygląda na większe, bo jest porównywane z kategorią otaczających je mniejszych kół.

Z drugiej strony, w pomysłowym badaniu demonstrującym precyzję postrzegania przestrzennego prawej półkuli, eksperymentatorzy, chcąc powielić powyższe złudzenie, zaprezentowali badanym bryły o różnej wielkości[45]. Badani byli uważnie monitorowani, kiedy proszono ich o wyciągnięcie centralnej bryły w każdym zestawie. Prawa półkula działała perfekcyjnie. Nawet gdy lewa półkula „sądziła”, że centralne bryły mają różne rozmiary, prawa sprawdzała to, posługując się rozstawami palców. Tak więc prawa półkula nie dała się zwieść iluzji, tak jak „ty”.

Ten eksperyment prowadzi nas także do innego ważnego nieporozumienia na temat prawej półkuli. Badani w owym teście nie myśleli o tym, że ich palce są w jednakowej odległości od siebie, gdy sięgali po kolejne bryły. Z perspektywy lewej półkuli ten wybór był dokonywany nieświadomie. Określenie „nieświadomy” – w naukowym użyciu zabarwione negatywnie – stanowi subtelny sposób, w jaki lewa półkula dopomina się o swoją dominującą rolę. Skutki takiego etykietowania można zauważyć w wieli różnych dyscyplinach.

Przykładowo, te funkcje ciała i umysłu, które nie wymagają udziału świadomej myśli ani dokonywania interpretacji, w dużej mierze zostały uznane przez naukę i filozofię Zachodu za mniej istotne. Warto jednak zauważyć, że filozofowie i neuronaukowcy nazwali te procesy „nieświadomymi” wyłącznie dlatego, że leżą one poza sferą języka – choć nadal są to złożone neurologiczne zachowania. Pomyśl o swoim układzie krwionośnym lub trawiennym jako najprostszych przykładach. Bez przerwy wykonują one niezwykle złożone działania – działania, których wykonanie nie byłoby możliwe bez udziału mózgu – ale, ponieważ leżą one poza obszarem lewopółkulowego myślenia, interpretator nie zwraca na nie wiele uwagi. Podobnie jak funkcjonowanie tych niezbędnych układów, działania prawej półkuli są jedynie tą formą świadomości, którą nauczono nas negować i dewaluować. Nie jest zaskakujące, że owa negacja i dewaluacja są udziałem lewej półkuli.

Możesz tego doświadczyć teraz. Podnieś swoją rękę ponad głowę. Jak to zrobiłeś? Czy potrafisz to wyjaśnić? Czy musisz myśleć, jak poruszyć ręką, czy po prostu nią poruszasz? Stwierdzenie, że sam akt ruchu jest w pewnym sensie nieświadomy, jest uznaniem dominacji myślenia – mimo że myślenie nie jest konieczne, aby wykonać ten ruch. Oczywiście, możesz sobie pomyśleć: „Chciałbym teraz poruszyć ręką”, ale sam ruch nie potrzebuje psychicznego wsparcia.

Teraz chciałbym, abyś sięgnął po dowolny przedmiot, jaki masz w pobliżu, i chwycił go. Ta czynność pokazuje twoją zdolność do dokładnego określania odległości pomiędzy obiektami w przestrzeni, a więc ich przestrzenną rzeczywistość. Czy chwyciłeś ów przedmiot bez żadnych problemów? Czy może wyciągnąłeś dłoń i minąłeś go? Zapewne odpowiesz twierdząco na pierwsze pytanie. A teraz zastanów się, jak wiele o tym myślałeś w kontekście tradycyjnej, interpretacyjnej świadomości. Czy potrafiłbyś wyjaśnić mi, jak chwyciłeś ten przedmiot? Myślenie ponownie nie było tu konieczne; po prostu to zrobiłeś. Ponieważ do sięgania po obiekty i chwytania ich nie jest potrzebna żadna „opowieść” na temat rzeczywistości, może się wydawać, że nie jesteś świadomy, jak to zrobiłeś – ze względu na nasze ukierunkowanie na identyfikację z interpretacyjną, bazującą na języku świadomością. Należy jednak zauważyć, że obie te czynności – zarówno uniesienie ręki ponad głowę, jak i chwycenie znajdującego się przed tobą przedmiotu – są niezwykle złożonymi i świadomymi działaniami, nawet jeśli leżą poza sferą języka. Są one uznawane za mało istotne, ponieważ lewa półkula chętnie odgrywa rolę władcy.

Ponieważ nie dysponujemy nawet takimi słowami, by opisać, w jaki sposób wykonujemy ruch, wiele osób uzna za bezcelowe pytać, czy jest to działanie świadome. Kiedy zadaję swoim studentom pytanie: „Jak to zrobiłeś?”, odpowiedzią jest najczęściej niemy wyraz twarzy i stwierdzenie: „Nie wiem, po prostu to zrobiłem”. Dewaluowanie tej czynności jako nieświadomej jest wynikiem naszej nadmiernej zależności od interpretacyjnej, bazującej na języku świadomości, bez której nasz interpretacyjny odbiorca wzorów nie umie wyobrazić sobie świata.

Doświadczanie prawopółkulowej świadomości

Jak więc można stać się bardziej świadomym swojej prawej półkuli? W pewnym sensie już jesteś jej świadomy, ale ukierunkowanie na postrzeganie świata głównie przez soczewki interpretatora sprawia jedynie, że wydaje ci się, że nie jesteś jej świadomy. Oczywiście, kiedy mówię „ty”, nie mam na myśli twojego ego, ponieważ ego, nawet gdyby chciało, nie jest w stanie autentycznie doświadczać prawopółkulowej świadomości – jest bowiem jedynie konstruktem lewej półkuli. Mimo że istnieje wiele sposobów, by uzyskać dostęp do świadomości prawej półkuli, ze względu na charakterystyczny dla niej brak etykiet i słów, trudno jest wyrazić tę formę świadomości. Przyjrzyjmy się jednak krótko kilku z nich.

Świadomość prawej półkuli może ci przybliżyć praktyka jogi – metoda znana od tysięcy lat i wspominana w najstarszych tekstach religijnych Indii. Gdy praktykujesz jogę, wykonujesz określone ruchy, zwykle czujesz się przy tym dobrze, jesteś świadomy tego, co robisz, lecz niewiele jest tutaj do „myślenia”. W istocie najlepsze rezultaty przynosi „bycie tu i teraz”, a więc odporność na machinacje interpretatora. Nie potrafię wyobrazić sobie ani jednej osoby praktykującej jogę, która stwierdziłaby, że w trakcie ćwiczeń jest nieświadoma. Ciekawe jest także to, że samo słowo „joga” znaczy „zjednoczenie” – zjednoczenie twojej prawdziwej jaźni z resztą wszechświata.

Do świadomości prawej półkuli może cię także zbliżyć praktykowanie różnych form medytacji. W zazen, czyli medytacji w pozycji siedzącej praktykowanej w większości szkół zen, zachęca się początkujących, by stali się świadomi swego oddechu, co kieruje ich uwagę na obecną chwilę. Warto tu dodać, że dla większości ludzi oddychanie po prostu „dzieje się”, lecz nie jesteśmy go „świadomi”, a więc nie zwracamy na nie żadnej uwagi. Kiedy oddychamy, nie ma tu nic do „myślenia”, a to kolejna przyczyna, dla której tak wiele szkół medytacji podkreśla wagę oddechu. Rozważmy także formy medytacji w ruchu: tai chi i qigong. Te starożytne wschodnie praktyki służą zwiększeniu poziomu qi, czyli wewnętrznej energii. Mimo że opanowanie każdej z tych sztuk może zająć całe życie, ich podstawy są dość proste i w obu przypadkach obejmują zmiany ruchów od lewej do prawej i z powrotem przy jednoczesnej koordynacji z oddychaniem. Kiedy ćwiczenia te wykonywane są właściwie, osoba praktykująca jest świadoma wykonywania ruchu w przestrzeni bez konieczności słownego etykietowania.

Nikt nie nazwałby tych praktyk nieświadomymi. Wiele osób uznaje je raczej za niezwykle uważną formę świadomości, którą trudno przełożyć na słowa. To, że czegoś nie można oddać za pomocą słów, nie znaczy jednak, że jest to działanie nieświadome. Pobrzmiewa tu echo starożytnej mądrości wschodnich filozofów, którzy mawiali, że realnego świata nie da się wyrazić słowami, a to, co zostało wyrażone słowami, nie jest realnym światem.

Być może prawopółkulowa świadomość aktywuje się także wtedy, gdy jesteśmy „w strefie”. To wyrażenie spopularyzował koszykarz Michael Jordan, opisując zdobywanie punktu za punktem bez zastanawiania się nad tym. Inni mogą w naturalny sposób osiągać ten stan, angażując się w pewne niewymagające świadomego myślenia czynności, takie jak gra na instrumencie muzycznym, aktywność fizyczna, różne formy kreatywności, modlitwa, medytacja, a nawet naprawa motocykla – jak w klasycznej książce Roberta Pirsinga Zen i sztuka obsługi motocykla.

Przebywanie „w strefie” bardzo przypomina stan, który psycholog Mihály Csíkszentmihályi określa jako „przepływ”[46]. To określenie opisuje doświadczenie kogoś, kto jest w trakcie wykonywania całkowicie absorbującej czynności. Badacz definiuje przepływ jako „stan całkowitego zaangażowania w wykonywaną czynność; ego znika; czas płynie; każda czynność, każdy ruch, każda myśl nieodwołalnie wynikają z poprzedniego kroku, jak podczas grania jazzu; angażujesz się całym swoim istnieniem, wykorzystując swoje możliwości w najwyższym stopniu”[47]. Zabawne, że Csíkszentmihályi wybrał jako przykład akurat jazz, bo – jak to ujął wielki jazzman Louis Armstrong – „Jeśli spytasz, czym jest jazz, nigdy nie wiesz, co usłyszysz w odpowiedzi”.

Po przebywaniu „w strefie” lub doznaniu stanu przepływu interpretacyjna świadomość niekiedy ogląda się wstecz i albo przypisuje te doświadczenia sobie („ja” dobrze się spisałem), albo odrzuca je jako nieistotne. W obu przypadkach jednak subtelnie podtrzymuje swoją wyższość jako władcy. Możesz cały czas doświadczać prawopółkulowej świadomości, ponieważ jednak władca sprawuje kontrolę nad językiem, a język jest bardzo przekonującym narzędziem, przypisuje on te doświadczenia sobie lub też nie zwraca na nie żadnej uwagi. Wyobraź sobie prawą półkulę stojącą przy mównicy sądowej, przesłuchiwaną przez lewopółkulowego prawnika. Jak prawa półkula może przekonać ławę przysięgłych, że jest świadoma, kiedy wszystkie przepisy zostały ustanowione przez językową lewą półkulę?

Inną, znaną metodą doświadczania prawopółkulowej świadomości jest praktykowanie uważności, często kojarzonej z buddyzmem i innymi wschodnimi tradycjami. W tym kontekście uważność oznacza pełne bycie w chwili obecnej, obserwowanie, co dzieje się w świecie zewnętrznym jak i wewnętrznym – swoich myśli, uczuć i doznań. Praktykujących często instruuje się, by obserwowali machinacje umysłu, lecz nie przywiązywali do nich zbytniej uwagi poprzez osądzanie, co – jak pamiętasz – jest jedną z mocnych stron lewej półkuli. Nauczyciele uważności tłumaczą, że kiedy rodzi się myśl, należy ją zauważyć, ale nie przywiązywać się do niej; skierować uwagę z powrotem na chwilę obecną, a nie podążać za łańcuchem myśli, tworząc opowieść o rzeczywistości. Praktykowanie uważności polega na przebywaniu w rzeczywistości i obserwowaniu jej, a nie na myśleniu o niej. Jest jak bycie świadkiem teraźniejszych wydarzeń – zarówno wewnętrznych jak i zewnętrznych. Nasuwa się więc pytanie: kim jest ten, który obserwuje? Czy może to być świadomość prawej półkuli? Wrócimy jeszcze do tego pytania. Tymczasem możemy zauważyć, że praktykowanie uważności osłabia naszą identyfikację z lewopółkulowym interpretatorem. A ponieważ nasz interpretator pracuje nieustannie, uważność wymaga praktykowania.

Wszystkie wspomniane przykłady prawopółkulowej świadomości dotyczą doświadczeń przebywania w teraźniejszości oraz stanu, który wykracza poza myślenie i poza język. Prawa półkula działa zgodnie z hasłem reklamowym marki Nike „Just do it” [„Po prostu to zrób”] i jestem przekonany, że wykrzyczałaby to, gdyby tylko potrafiła. Nie nauczysz się gry na instrumencie, czytając, czym jest instrument; musisz ćwiczyć. Podobnie nie zdobędziesz punktu w koszykówce, myśląc o tym; musisz to zrobić. A możesz to zrobić tylko w bieżącej chwili.

Można więc powiedzieć, że esencja prawopółkulowej świadomości brzmi tak: prawa półkula wykonuje swoje zadania bez myślenia o nich, to znaczy bez używania języka ani myśli. To sprawia jednak, że trudno jest o tym zagadnieniu pisać, a co dopiero myśleć!

Czasem zadaję swoim studentom pytanie: „Jaką część swojego istnienia poświęcacie na działanie, a jaką na myślenie?”. Daję im wówczas moment na zastanowienie, po czym mówię, że to nieco podchwytliwe pytanie, ponieważ oceny dokonuje tutaj myśląca część umysłu. Przypomina mi to stare powiedzenie: „Stąd nie dostaniesz się tam”. Kiedy chcemy przyjrzeć się działaniu prawej półkuli z perspektywy działania lewej półkuli, sprawdza się ono w zupełności. Nawet kiedy lewa półkula pragnie przekroczyć samą siebie, może jedynie się w sobie zagłębić.

Doświadczyłem tego osobiście podczas swojej pierwszej rozgrywki sparingowej w sztukach walki. Szybko zdobyłem punkt, bo nie myślałem. Po prostu robiłem. Później, kiedy zacząłem myśleć o tym, jak wspaniale byłoby wygrać, moja skuteczność raptownie się pogorszyła. Negatywny wpływ na mój występ miało nie to, co myślałem, ale sam fakt, że w ogóle myślałem.

Być może dlatego starożytni, wschodni filozofowie cenili świadomość pozbawioną języka w takim stopniu, który dziś trudno jest zrozumieć na Zachodzie. Ponownie można powiedzieć, że neuropsychologia dogania tę pradawną wiedzą, ale jeszcze do niej nie dotarła. Nisargadatta Maharaj, mistrz adwajtawedanty, powiedział: „W twoim świecie to, co nienazwane, nie istnieje. W moim – nie istnieją słowa ani ich zawartość […]. Mój świat jest realny, zaś twój – zbudowany ze snów”. Żyć w świecie abstrakcji – opartym na języku, pojęciach, przekonaniach, wzorach i etykietach – znaczy tyle, co żyć w świecie snu – a nie rzeczywistości.

Jedna z głównych nauk buddyzmu zen mówi, by przywrócić swoją świadomość do rzeczywistości, chroniąc ją tym samym przed zagubieniem w świecie abstrakcji. Kiedy moje zajęcia wikłają się w kolejnych abstrakcjach, donośnie klaszczę w dłonie, podrywając studentów śpiących w ostatnich rzędach. Wówczas przypominam im, że właśnie wtedy – w chwili, kiedy zostali poderwani przez klaśnięcie – byli przebudzeni, lecz pozbawieni myśli; tym właśnie jest zen.

Podczas jednego z meczów piłkarskich mojego syna, podjąłem konwersację z innym, siedzącym obok ojcem. Rozmawialiśmy o tym, jak stresująca może być praca. Usiłowałem wyjaśnić, że większość odczuwanego przez nas stresu wynika stąd, że zbyt poważnie traktujemy fikcyjne opowieści. Trudno było mu jednak oddzielić opowieść (interpretacje lewej półkuli) od rzeczywistości (obserwacji prawej półkuli). Wskazałem więc na boisko i przypomniałem mu, że mistrzostwa nie istnieją „w świecie zewnętrznym”, podobnie jak drużyny piłkarskie czy zdobywane punkty – wszystko to jest kolektywną fikcją rozgrywającą się w naszych głowach. Jedyne, co istnieje „w świecie zewnętrznym”, to zgraja chłopców kopiących piłkę – cała reszta tworzy jedynie toczącą się wokół tego opowieść. W rzeczywistości prawej półkuli nie ma zwycięzców ani przegranych, nie ma drużyn ani mistrzostw – jest tylko „bycie” i „działanie”. Kiedy wytłumaczyłem to wszystko mojemu rozmówcy, spojrzał na mnie z niemym wyrazem twarzy i szybko zmienił temat.

Zastanówmy się przez chwilę nad wspomnianym turniejem piłkarskim. Poza „byciem” i „działaniem” chłopców kopiących piłkę na boisku, cała reszta jest pewną opowieścią. Zwycięzcy, przegrani, mistrzostwa – wszystko to bazuje na kategoriach, etykietach i wzorach. Narzędzi do kreowania owych opowieści dostarczają nam język i myśl. W ten sam sposób, jak o grze w piłkę, można myśleć o całym naszym życiu, a nawet o samym naszym poczuciu jaźni. Abstrakcyjne opowieści same w sobie nie stanowią problemu; dopiero nasze zagubienie się w nich kreuje problem. Nasze cierpienie wywodzi się bowiem stąd, że w pełni angażujemy się w owe opowieści, zapominając, że one same nie stanowią rzeczywistości.

Opowieść jest więc zawsze iluzją. Istnieje wyłącznie w umyśle i wyłącznie wtedy, gdy opowiadamy ją przy pomocy słów lub myśli. Być może dostrzegasz, że jest to prawdą nie tylko w przypadku opowieści, ale także w przypadku opowiadającego – a więc jaźni – który jest kolejną niezwykle przekonującą iluzją i istnieje wyłącznie wtedy, gdy ktoś o nim myśli.

Jeśli chodzi o prawą półkulę mózgu, ledwie musnęliśmy powierzchnię jej niesamowitych zdolności. Pamiętajmy, że czytanie o funkcjach prawej półkuli to nie to samo, co ich doświadczanie. Świetnym punktem wyjścia są takie praktyki, jak medytacja, joga, tai chi czy uważność. W dalszej kolejności skupimy się na poszukiwaniu zrównoważonego podejścia pozwalającego nam zachować zalety interpretatora, lecz bez gubienia się w samej opowieści. Do tego czasu jednak będziemy nadal poznawać prawą półkulę, odkrywając te dziedziny, w których może ona przewyższać lewą półkulę. Czytaj dokładnie – a może powinienem powiedzieć „uważnie” – bo twojemu interpretatorowi może się to nie do końca podobać…

Eksploracje

„Po prostu to zrób”

Prawa półkula jest ośrodkiem „działania” w mózgu. Jednym ze sposobów nawiązania bliższej łączności z prawą półkulą jest odcięcie lewej półkuli od naszych aktywności poprzez wykonywanie ich bez przyczyny: nie dla pieniędzy, nie dla rozwoju samego siebie, ale po prostu dla samej tej czynności. Lewopółkulowe ego rozumuje w kategoriach przyczyny i skutku, więc aby jakaś czynność była według niej warta podejmowania, musi dawać wymierny rezultat. Inne podejście może więc skomplikować podejmowanie zadań. Wykonywanie czynności dla samego ich wykonywania niemal zawsze wiąże się z aktywnością prawej półkuli – od poezji, poprzez różne formy sztuki, aż do muzyki.

Raz dziennie zrób coś bez żadnej przyczyny. Jako że trudno jest zaplanować spontaniczne działanie – bez względu na to, co podpowiada ci lewa półkula – pozwól, by ujawniły ci się różne możliwości. Jeśli w pewnej chwili poczujesz, że masz ochotę wstać i wyjść na spacer, zrób to – nie dlatego, że chcesz zaczerpnąć świeżego powietrza, ani z powodu znużenia pracą, ale dlatego, że masz takie życzenie. To właśnie jest działaniem „bez żadnej przyczyny”.

Świadome oddychanie

Zamknij oczy i skoncentruj się na jednym oddechu. Z uwagą skupioną na swoim ciele, weź powolny wdech przez nos. Poczuj powietrze wypełniające twoje płuca oraz doznania w brzuchu i klatce piersiowej poszerzających się w miarę wdychania świeżego powietrza. Wstrzymaj oddech na sekundę. Zauważ napięcie występujące w klatce piersiowej, gdy wstrzymujesz oddech, oraz panujący wokół i wewnątrz ciebie bezruch. Wypuść powietrze przez usta, powoli i w kontrolowany sposób. Możesz poczuć ochotę, by wypuszczając powietrze, wydać z siebie dźwięk, taki jak „ach” lub „om”. W ten sposób, koncentrując się na swoim ciele i akcie oddychania, odbierasz kontrolę „gadatliwej” lewej półkuli i dajesz sobie przyzwolenie na zgłębianie aktywności, które zwykle są przypisywane „nieświadomej” prawej półkuli. Nawet dzięki pojedynczemu oddechowi możesz odwrócić ten utarty schemat i w pełni stać się tym, który oddycha.

To ćwiczenie[1] stało się jednym z moich ulubionych, bo bez względu na to, za jak zajętą uważa się lewa półkula, zawsze jest czas na jeden świadomy oddech. Nigdy nie lekceważ potęgi pojedynczego, świadomego oddechu, który jest w stanie wyrwać cię z fantazji lewej półkuli z powrotem do realnego świata. I nie zdziw się, jeśli jeden oddech obróci się w dwa albo trzy – po prosto to zrób!

Wykrywacz złudzeń

Czy kiedykolwiek doświadczyłeś momentu olśnienia, w którym nagle doznałeś piorunującej jasności co do otaczającej cię rzeczywistości?

Prace neuronaukowca V.S. Ramachandrana sugerują, że prawa półkula mózgu działa jak przeciwwaga, tudzież regulator, dla nieustannego snucia opowieści przez lewą półkulę i „wkracza na scenę” za każdym razem, kiedy owe opowieści stają się zbyt dziwaczne[48].

Często mówi się, że szok umożliwia dokonanie dużej zmiany – czy to uwolnienie się od toksycznego związku, czy dostrzeżenie potrzeby, by dokonać zwrotu w swojej karierze. Opowieść, która do tej pory wydawała się nam sensowna, napotyka wówczas na potężny wstrząs. Prace Ramachandrana sugerują, że w czasie owego momentu uświadomienia prawa półkula daje znać lewej: „Hej, twoja opowieść odbiegła za daleko od rzeczywistości”. Prawa półkula nie dokonuje aktu „myślenia” w taki sam sposób, w jaki przypisywaliśmy go lewej półkuli, ale raczej obserwuje napływające do niej dane i sygnalizuje lewej półkuli, że czas się przebudzić.

Co ciekawe, podobnie jak w przypadku omawianych wcześniej pacjentów o rozszczepionym mózgu, lewa półkula może owe zasługi przypisać sobie i stwierdzić „Wiele sobie dziś uświadomiłam” lub „Doznałam momentu zupełnej jasności”. Oczywiście „ja” w powyższych zdaniach oznacza lewopółkulowego interpretatora, będącego raczej częścią problemu, aniżeli rozwiązania. Jednocześnie prawa półkula, wolna od ego i potrzeby uznania, niewiele się tym przejmuje – przynajmniej tak długo, jak trwa zmiana. Kiedy doznałeś podobnego momentu uświadomienia we własnym życiu? W świetle powyższych badań, jak myślisz – czy raczej czujesz – z czego takie uświadomienie może wynikać?

ROZDZIAŁ PIĄTY

Znaczenie i rozumienie

Zrozumieć wszystko, znaczy wybaczyć wszystko.

– Budda

Znaczenie i rozumienie to dwa kluczowe procesy, jakie zachodzą w prawej półkuli mózgu. Takie stwierdzenie często zaskakuje moich studentów, jako że za wszelkie procesy myślowe zdaje się odpowiadać lewa półkula. Jak przekonamy się jednak w tym rozdziale, podczas gdy lewa półkula skupia się na poszczególnych częściach, prawa patrzy na całość – a to z całości wyłania się znaczenie i rozumienie. Najlepiej zauważyć to na przykładzie, wykonajmy więc krótkie ćwiczenie. Przeczytaj uważnie poniższy fragment z publikacji Context and Memory M. Kleina:

Gazeta jest lepsza niż magazyn. Wybrzeże jest lepszym miejscem niż ulica. Na początku lepiej jest biegać niż chodzić. Możesz potrzebować kilku prób. Wymaga to pewnej zdolności, ale łatwo się nauczyć. Udaje się to nawet małym dzieciom. Kiedy ci się uda, trudności są minimalne. Ptaki rzadko kiedy zanadto się zbliżają. Deszcz natomiast wsiąka bardzo szybko. Zbyt wielu ludzi wykonujących to samo może także powodować problemy. Potrzeba sporo miejsca. Kiedy nie ma żadnych komplikacji, może być bardzo spokojnie. Kamień posłuży za odważnik. Jeśli jednak coś się odczepi, nie dostaniesz drugiej szansy[49].

Jakie są twoje wrażenia? Coś tu nie gra, prawda? Może za dużo tu przypadkowości, a może bezsensu? Najprawdopodobniej twoja interpretacyjna świadomość wzięła wszystkie poszczególne słowa, rozumiejąc pojedyncze określenia, a mimo to nie wychwytując żadnego znaczenia, które scaliłoby je wszystkie w całość. A teraz przeczytaj tekst ponownie – tym razem ze świadomością, że mówi on o puszczaniu latawca. Teraz wszystko nabiera sensu, prawda? Umożliwia to właśnie prawa część mózgu.

Niemal każde zadanie poznawcze zależy od pojmowania znaczenia. Znaczenie pozwala nam zatrzymać informację w pamięci krótko- lub długotrwałej, jest zatem podstawą procesu poznawczego. Wyobraź sobie na przykład, że musisz zapamiętać jedno z dwóch poniższych zdań. Które z nich wybierzesz i dlaczego?

A. Martin Luter King Jr., zdobywca Pokojowej Nagrody Nobla, wygłosił w Mauzoleum Abrahama Lincolna w Waszyngtonie przemówienie na temat praw obywatelskich.

B. Jabłkowo-fioletowa ławka, siedem wielorybów płynących na południe Teksasu i zardzewiały piekarnik biegną szybciej, ślizgając się po dwudziestu siedmiu drogach.

Powyższe zdania zawierają tyle samo słów, jednak zapewne każdy zgodzi się, że zdanie A jest o wiele łatwiej zapamiętać niż zdanie B. Wynika to stąd, że możemy przetworzyć je w porcjach o konkretnym znaczeniu – przykładowo „Martin Luter King Jr.” jest jedną nasyconą znaczeniem informacją, a nie kilkoma[50]. Ze względu na swoje znaczenie, zdanie A jest łatwiejsze do zachowania w pamięci.

Kiedy widzę na korytarzu studentów usiłujących zapamiętać rozmaite fakty na egzamin, ledwo się powstrzymuję, by nie wygłosić im wykładu o wadze znaczenia, zarówno dla pamięci krótko- jak i długotrwałej. W latach 70. XX wieku w psychologii narodziła się tzw. teoria poziomów przetwarzania. Równie dobrze można by ją jednak nazwać „teorią poziomów znaczenia”[51]. Teoria ta jest bardzo prosta: jeśli przetwarzasz znaczenie, zapamiętujesz je; lecz jeśli przetwarzasz jedynie powierzchniowe cechy – tylko o nich czytając – zapominasz o nich.

Zdarza się to cały czas. Następnym razem, kiedy będziesz czytał książkę i rzeczywiście będzie chciał zapamiętać, co przeczytałeś, zapoznaj się z dwoma lub trzema akapitami, zamknij książkę i zadaj sobie pytanie: „O czym właśnie czytałem?”. Możesz zrobić to teraz. Zamknij książkę i powiedz na głos, o czym jak dotąd mówi ten rozdział. Może cię zaskoczyć odkrycie, że nic nie pamiętasz, bo przetwarzałeś jedynie powierzchniowe informacje. Jeśli jednak będziesz ćwiczył i regularnie zadawał sobie to pytanie podczas czytania, osiągniesz lepsze rezultaty w wychwytywaniu znaczeń i gromadzeniu ich w pamięci długotrwałej.

Odszukiwanie znaczenia nie polega oczywiście tylko na polepszaniu swoich zdolności zapamiętywania. Odszukiwanie znaczenia może być celem samego życia. W jednej z najważniejszych książek ukazujących wagę znaczenia w ludzkim życiu – Człowiek w poszukiwaniu sensu – Viktor Frankl opisuje swoje doświadczenia w nazistowskich obozach śmierci podczas II wojny światowej[52]. Swoją książkę rozpoczyna on od cytatu z Friedricha Nietzschego: „Ten, kto ma powód, by żyć, zniesie niemal wszystko”. Frankl twierdzi, że czynnikiem wpływającym na zdolność przetrwania więźnia w obozie jest jego poczucie znaczenia i celu. Doszedł on do wniosku, że znaczenie pełni w życiu człowieka ważniejszą rolę niż szczęście, i nazwał opracowaną przez siebie formę terapii logoterapią, jako że logos tłumaczy się właśnie jako „znaczenie”.

Frankl uważał, że to „sam pociąg do szczęścia udaremnia jego osiągnięcie”. Tymczasem psychologia – i znaczna część kultury – od co najmniej trzydziestu lat prowadzą krucjatę w pogoni za szczęściem. Bieżące badania wspierają jednak pogląd Frankla. W jednym z nich badani słuchali muzyki; połowa słuchających usiłowała tak mocno, jak tylko mogła, poczuć się szczęśliwa[53]. Połowa, która usiłowała być szczęśliwa, była w istocie mniej szczęśliwa, niż grupa, która po prostu słuchała muzyki. Inne badanie ukazało, że u osób postrzegających w szczęściu dużą wartość przeważają negatywne emocje[54]. Oczywiście już dawno temu Budda tłumaczył, że pragnienie prowadzi do cierpienia; zdaje się to dotyczyć także pragnienia bycia szczęśliwym.

Każdy świeżo upieczony rodzic może zaświadczyć, że znaczenie to co innego, niż szczęście. W rzeczywistości zostanie rodzicem jest jednym z najwyrazistszych sposobów na to, by zamienić szczęście ego na znaczenie i nigdy więcej nie oglądać się wstecz. W moim przypadku – ponieważ nie nadaję sie do karmienia piersią – moim zadaniem jako świeżo upieczonego rodzica było zmienianie pieluszek. Zmieniłem ich tysiące i wciąż mogę przywołać żywy obraz płynnych i zwartych substancji, jakie napotkałem podczas tych kilku lat. Czas mojego snu został zredukowany do mniej niż połowy dotychczasowego czasu. Z zewnątrz wydawało się, że mojej ówczesnej egzystencji pod wieloma względami daleko do szczęśliwości. A jednak nie zamieniłbym bycia rodzicem na nic innego na świecie, ani wtedy, ani teraz. Jedynie znaczenie może sprawić, że za taki układ odczuwa się wdzięczność.

Innymi słowy, jeśli masz powód, zniesiesz wszystko.

Rozumienie

Wielu z nas nauczono, że myśleć o czymś znaczy tyle, co rozumieć to. Na pierwszy rzut oka można więc zrównać rozumienie z funkcjonowaniem lewej półkuli. Nazywam to „rozumieniem interpretacyjnym”, ponieważ koncentruje się ono na tym, jak odrębne rzeczy nawzajem na siebie wpływają. Istnieje jednak także inny rodzaj rozumienia – związany z naszą dyskusją o znaczeniu – zależny od szerszego spojrzenia na cały system wydarzeń. Przyjrzyjmy się obu rodzajom rozumienia, by zauważyć występujące między nimi różnice.

Prace Isaaca Newtona, które stworzyły podwaliny współczesnej nauki, kierują się zasadą rozumienia interpretacyjnego. Wielu ludzi Zachodu wciąż postrzega wszechświat jako wielką maszynę skonstruowaną na podobieństwo zegara. Prosty mechanizm zegarowy wyposażony jest w koła zębate, źródło zasilania i system uzwojeń – wszystkie one działają razem, by wskazówki mogły przesuwać się po tarczy. Wyobraź sobie, że rozumiesz wszystkie szczegóły pracy elementów zegara oraz sposób, w jaki działają one razem. Potrafiłbyś złożyć w całość koła zębate i tarcze, a potem rozebrać na części, lecz mógłbyś nigdy nie dowiedzieć się, czym jest zegar lub do czego służy. Tak samo jest z wszechświatem – wąskie okno interpretacyjnej świadomości zdaje sobie sprawę tylko z jednej rzeczy w jednym czasie, natomiast spoiwo łączące wszystkie te elementy przykryte jest nieprzeniknioną ciemnością. Poszukiwanie prawdziwego znaczenia zegara – lub wszechświata – przypomina czytanie przytoczonego tekstu o puszczaniu latawca: wymaga czegoś więcej niż tylko znajomości poszczególnych części.

Klasycznym przykładem podawanym przez Newtona są zderzenia kul bilardowych. Możemy obserwować, jak jedna kula uderza w drugą – w danym czasie następuje wtedy dane zdarzenie. Kula A uderza w kulę B, w wyniku czego kula B ulega przemieszczeniu. Każdy element tego zjawiska można opisać za pomocą słów, zaś to, czego nie da się opisać za pomocą słów, leży poza naszymi granicami. Kiedy rozpatrujemy newtonowską postać wszechświata – jako jednej kuli powodującej ruch innej kuli – lewa półkula może powiedzieć: „Rozumiem”. Dlaczego mój samochód wydaje dziwny odgłos? Bo zepsuł się tłumik i trzeba go wymienić. Dlaczego boli mnie brzuch? Bo mam nadkwaśność i muszę zażyć lekarstwo. W istocie przyczynowość stanowi rdzeń nie tylko nauki, ale także refleksji nad tym, jak działa interpretacyjny umysł, aby wyodrębnić ze świata części, kategorie i różnice. Dokonuje tego lewa półkula, przez cały czas nie zdając sobie sprawy z tego, że nie byłoby to możliwe, gdyby nie zdolność prawej półkuli do nadawania sensu całości.

Nie oznacza to jednak, że prosta, lewopółkulowa forma rozumowania pozostaje w sprzeczności z rzeczywistością. Czasem, po wymianie tłumika w samochodzie, hałas rzeczywiście znika. Kiedy zażywam lek na nadkwaśność, mój żołądek rzeczywiście czuje się lepiej. Ta forma rozumowania jest kluczowa dla przełomowych dokonań, które umożliwiły nam latanie, podróżowanie na Księżyc czy przemieszczanie się bezzałogowymi samochodami.

Mimo że postrzeganie jednej rzeczy w jednym czasie jest przydatnym, a nawet niezbędnym dla człowieka procesem, jest ono w najwyższym stopniu uzależnione od szerszego oglądu dokonywanego przez prawą półkulę. Jest to dość ironiczne spostrzeżenie, jeśli weźmiemy pod uwagę, że lewa półkula wciąż chce odgrywać rolę władcy. Potrzebujemy prawej półkuli, aby zrozumieć cel funkcjonowania samochodu czy naszego układu trawiennego i dopiero potem możemy koncentrować się na poszczególnych częściach tworzących te większe procesy.

Metafora

Spróbujmy zebrać to wszystko w model, który będzie łatwiejszy do zrozumienia dla lewej półkuli – bo twoja prawa półkula już to chwyciła. Dobrym sposobem będzie wykorzystanie metafory i porównania (będącego rodzajem metafory). Aby metafora mogła cokolwiek znaczyć, musimy umieć tworzyć powiązania, które nie się widoczne, kiedy koncentrujemy się jedynie na jej literalnych elementach.

Próbując opisać, czym jest miłość, można na przykład powiedzieć: „Miłość jest jak róża: piękna, lecz z kolcami, które mogą ranić”. W pracy zawodowej możemy „przodować”, „zostawać z tyłu” lub „wspiąć się na szczyt”. W tych metaforach nanosimy pewną abstrakcję na mapę percepcji. Mimo że używanie metafor angażuje zarówno lewą jak i prawą półkulę, tutaj ponownie lewa półkula polega na prawej. Metafory tworzą powiązania, które wykraczają poza dosłowne znaczenie – nawet wtedy, gdy lewa półkula bierze je dosłownie. Wyobraź sobie, że ktoś przedstawił ci ideę będącą „pokarmem dla myśli”, lecz ty odmówiłeś, tłumacząc, że dopiero jadłeś.

Na podobnej zasadzie myślenie, że wszechświat jest maszyną podobną do zegara, może być użyteczną metaforą. Jeśli jednak zanadto przywiążemy się do tej metafory, lewa półkula może zaprowadzić nas prosto w dół literalnej ścieżki do tragicznego wniosku: a jeśli my także jesteśmy tylko maszynami znajdującymi się wewnątrz większej, pozbawionej życia maszyny? Taki kierunek rozumowania najpewniej doprowadzi do cierpienia.

Istotą metafory jest zrównywanie percepcji ze zrozumieniem – bierzemy coś abstrakcyjnego i łączymy to z prawopółkulowym doświadczeniem, mając nadzieję, że lewa półkula to pojmie. Przeprowadzono dotychczas sporo badań pokazujących, że prawa półkula pełni kluczową rolę w rozumieniu metafor, i że osoby z uszkodzeniem prawej półkuli traktują wiersze, metafory i sarkazm dosłownie[55]. Jeśli bierzemy metaforę dosłownie, to znaczy, że przegapiliśmy tworzone przez nią powiązanie.

Zarówno w filozofii jak i w religii – zwłaszcza wschodniej – istnieje długa tradycja stosowania metafor na drodze do zrozumienia. Obfituje w nie tzw. kanon palijski – zbiór pism uważanych za najwierniejszy zapis nauk Buddy. Tekst ten zawiera ponad tysiąc metafor[56]. W buddyzmie umysł często porównuje się do rozlewiska, ponieważ jego wody oczyszczają się, gdy są zostawione w spokoju, a „środkowa ścieżka” sprowadza umiarkowanie. Nawet imię „Budda” ma metaforyczne podłoże, ponieważ to pierwotne, palijskie określenie znaczy po prostu „przebudzony”. Gdybyśmy to potraktowali dosłownie, znaczyłoby to, że każdy, kto akurat nie śpi, jest buddą. Naturalnie, bycie „przebudzonym” oznacza w tym kontekście bycie świadomym rzeczywistości, a nie zahipnotyzowanym odrealnionymi opowieściami o niej.

Dzięki metaforze mózg tworzy powiązanie pomiędzy pewnym wzorem neuronalnej aktywności a realnym, istniejącym światem. Metafora jest także istotą poezji. Jak pisze Emily Dickinson, „Nadzieja to pierzaste stworzenie”. Nie widzę nadziei dla kogoś, kto chciałby traktować to zdanie dosłownie. A jednak prawa półkula dostrzega nietypowy związek łączący nadzieję z piórami. W tym sensie percepcja jest jak poezja, a nasze najbardziej podstawowe, świadome doświadczenia – jak pisanie wiersza.

Być może powodem, dla którego buddyzm i inne tradycje duchowe tak często korzystają z metafor, jest chęć ominięcia ochronnych funkcji interpretacyjnego umysłu. Wiele metafor wygląda z zewnątrz na proste i niewinne, więc interpretator nie musi angażować swoich mechanizmów obronnych. Zanim jednak aktywuje się prawa półkula, doświadczenie zdąży już do pewnego stopnia wykroczyć poza możliwości lewej półkuli.

W przeciwieństwie do werbalnej ciszy panującej w prawej półkuli, zdecydowana większość tego, co dzieje się w lewej części mózgu, to idee na temat idei lub idee na temat idei na temat idei – niczym w samoczynnie generującej się machinie biurokratycznej. Oczywiście, wszystkie te opowieści i interpretacje są jedynie abstrakcjami, ktoś mógłby więc powiedzieć, że lewa półkula wypełniona jest po brzegi niezliczonymi, choć i nieposiadającymi żadnej treści obrazami odbitymi w wodzie. Lub – jak powiedziałby buddysta praktykujący zen – „umysł jest jak woda”.

Przetwarzanie przestrzenne

Jak wspomniałem w poprzednim rozdziale, prawa półkula pełni kluczową rolę w postrzeganiu przestrzennym. Nie skupia się ona na jednej rzeczy w danym czasie, ale raczej postrzega szerszy obraz – zarówno same obiekty, jak i występujące między nimi przestrzenie. Ktoś mógłby powiedzieć, że prawa półkula rozumie, iż główna figura jest zdeterminowana przez swoje tło – a jest to coś, co lewa półkula zwykle pomija.

Prawda jest taka, że żadna figura nie może istnieć bez swojego tła, zaś kształt tła zależy od samej figury. To stwierdzenie jest tak proste, że łatwo możesz nie dostrzec jego fundamentalnego znaczenia – zwłaszcza, jeśli zanadto identyfikujesz się ze swoją lewą półkulą. Aby to zobrazować, wróćmy na chwilę do przedszkola i zastanówmy się nad czymś tak prostym, jak różnica pomiędzy ideą jedności i podwójności. Na czym polega ta różnica? To nie żadna rzecz powoduje, że jeden staje się dwoma, ale przestrzeń między nimi. To przestrzeń sprawia, że z jedności powstaje dwa.

I I

A jaka jest różnica pomiędzy dwa a trzy?

I I I

Ponownie – po prostu więcej przestrzeni. A czym jest cztery, jeśli nie dodaniem jeszcze więcej przestrzeni? Rzeczy są z samej swej natury połączone z przestrzenią. Przestrzeń łączy. Przestrzeń kreuje wszystkie istniejące rzeczy. Przypomnij sobie krótkie ćwiczenie, które wykonaliśmy w Rozdziale 1 – lewopółkulowy interpretator skupił się jedynie na obiektach znajdujących się w pokoju, a ty, sporządzając listę zauważonych przedmiotów, zapewne w ogóle nie wziąłeś pod uwagę pustej przestrzeni między nimi.

Doskonałym wyrazem tej prawdy jest taoistyczny symbol yin-yang. Biel jest konieczna, aby widzieć czerń, zaś czerń jest konieczna, aby widzieć biel. Występuje tu ten rodzaj rozumowania, który wymyka się możliwościom lewej półkuli. Jest to przesłanie, które starożytni mistrzowie przekazali nam w formie obrazu.

Podobnie jak tło definiuje figurę, tak przestrzeń definiuje wszystkie rzeczy istniejące w świecie – przestrzeń jest bowiem tłem ostatecznym. Bez przestrzeni – czy też pustki – nie mogłyby istnieć żadne odrębne rzeczy. To sugeruje, dlaczego buddyzm – zwłaszcza buddyzm zen – tak romansuje z pustką i przestrzenią: ponieważ to one umożliwiają wszystko inne. Zastanówmy się nad tym w kontekście Sutry Serca znanej z buddyzmu mahajany:

Forma jest pustką, pustka jest formą

Pustka nie jest odrębna od formy

Forma nie jest odrębna od pustki

Cokolwiek jest formą, jest pustką

Cokolwiek jest pustką, jest formą.

Ten fragment – często nazywany „buddyzmem w pigułce” – wykorzystywany jest do medytowania nad ściśle powiązanymi ze sobą ideami pustki i formy – w sposób, który nie tworzy kategoryzacji i podziałów, ale je scala.

Zastanówmy się nad aktem czytania: słowa znajdujące się na tej stronie są tak współzależne od swojego otoczenia, że nie potrafimy oddzielić pojedynczego słowa od jego tła. Słowa odznaczają się tylko dlatego, że są różne od tła. Przestrzeń pomiędzy wierszami i linie tworzące litery są równie istotne jak same litery. Można niemal powiedzieć, że przestrzeń jest w pewnym sensie ważniejsza niż słowa, ponieważ to właśnie przestrzeń pomiędzy poszczególnymi elementami tworzy różnicę między jednym słowem a wszystkimi pozostałymi.

Gdyby rzeczywistość była oceanem, lewa półkula potrafiłaby dostrzec w danym czasie tylko jedną falę. Prawa półkula widzi od razu cały bezkres oceanu. W obu przypadkach jest to bardziej pewien obraz rzeczywistości, niż sama rzeczywistość. Bez względu na to, jak oglądamy ocean, nie zmienia on swojej natury. Zmienia się jedynie jego przejaw. Ponieważ jednak prawa półkula wyczuwa cały obraz – w tym pustą przestrzeń, a nie tylko wypełniające ją obiekty – to w niej rzeczywistość znajduje wierniejsze odzwierciedlenie. Prawa półkula postrzega świat równolegle (wszystko jednocześnie), podczas gdy lewa – szeregowo (jedną rzecz w danym czasie).

Psychologia standardowo uznaje równoległe formy przetwarzania za nieświadome, podobnie jak działanie układu trawiennego czy oddechowego. Ponownie więc lewa półkula uważana jest za „władcę” rzeczywistości, zaś prawa ukazywana jest jako nieświadoma. Mam nadzieję, że zaczynasz zdawać sobie sprawę, że wcale tak nie jest. Prawa półkula jest raczej pewną formą świadomości, która nie polega na słowach. Według wschodnich szkół filozoficznych niepoleganie na słowach jest wspaniałym sposobem bycia – może także istotnie ograniczyć cierpienie człowieka.

Eksploracje

Przestrzenne ćwiczenie dla świadomości

Jak zauważył Edgar Mitchell, astronauta i jeden z pierwszych ludzi chodzących po Księżycu, wyruszenie z Ziemi w przestrzeń kosmiczną może spowodować ukierunkowanie świadomości poza interpretacyjny umysł. „To, czego doświadczyłem podczas trzydniowej drogi powrotnej, było niczym innym, jak wszechogarniającym uczuciem uniwersalnej więzi. Czułem to, co opisuje się jako ekstazę zjednoczenia […]. Postrzegałem wszechświat jako obdarzony świadomością. Ta myśl była tak uderzająca, że wydawała się niewyrażalna – i w znacznej mierze nadal jest”[57].

To dość ironiczne, że musimy wyruszyć w przestrzeń kosmiczną, aby docenić potęgę przestrzeni, której nie tylko nie udało nam się dostrzec, ale także nie udało nam się dostrzec, że nie udało nam się jej dostrzec. Pomiędzy naukowcami zdaje się istnieć zgodność, że jedynie 5 procent naszego wszechświata składa się z tego, co można uważać za typową materię. Być może więc dopiero w przestrzeni kosmicznej bardziej oczywiste staje się to, iż przestrzeń przeważa nad materią. Bazując na znanej perspektywie ziemskiego krajobrazu, lewa półkula może z łatwością wysnuć opowieść o tym, że to materia jest bardziej znacząca niż przestrzeń.

W tym ćwiczeniu zachęcam cię do skierowania uwagi na przestrzeń pomiędzy twoimi dłońmi, na przestrzeń pomiędzy tobą i najbliższą osobą, którą widzisz, oraz na przestrzeń pomiędzy dowolnymi przedmiotami, jakie znajdują się teraz przed sobą. Przestrzeni jest na tyle dużo, że istnieje nieskończenie wiele wariantów tego ćwiczenia – nie musisz także opuszczać Ziemi, by je wykonać. Inną praktyką jest spoglądanie w nocne niebo i koncentrowanie się na przestrzeni pomiędzy różnymi obiektami widocznymi na firmamencie. W przestrzeni jest coś, co spowalnia umysł. Umysł nie potrafi zrozumieć przestrzeni, ponieważ przestrzeń nie zawiera ani treści, ani naczynia na treść. Kiedy więc kierujemy naszą świadomość ku przestrzeni, interpretacyjny umysł zwalnia.

Cisza między dźwiękami

Bez przestrzeni nie może istnieć żadna rzecz, podobnie jak bez ciszy nie może istnieć żaden dźwięk. Przysłuchiwanie się, jak różnorodne dźwięki zależą od pozostającej w tle ciszy może być niezwykle pomocne w zgłębianiu omawianych tu koncepcji. Kiedy będziesz słuchał kogoś, kto mówi, lub sam będziesz mówił, zwróć uwagę na nieme przestrzenie pomiędzy dźwiękami. Czy potrafisz wyczuć, że tak jak figura zależy od tła, tak dźwięk zależy od ciszy? Bez ciszy dźwięk nie miałby żadnego znaczenia.

Zastanów się, jak powyższe ćwiczenia odnoszą się do buddyjskiej mantry: forma jest pustką, pustka jest formą.

ROZDZIAŁ SZÓSTY

Inteligencja prawej półkuli. Intuicja, emocje i kreatywność

Intuicyjny umysł jest świętym darem, umysł racjonalny
jest jego wiernym sługą. Stworzyliśmy społeczeństwo,
które szanuje sługę, a zapomina o darze.

– Albert Einstein

Jedną z głównych koncepcji buddyzmu zen jest pradźńaparamita, co zwykle tłumaczy się jako „doskonała mądrość”. Należy jednak dodać, że mądrość, o której tu mowa, nie jest tożsama z intelektualną wiedzą, ale jest pewnym wglądem w naturę rzeczywistości, wykraczającym poza język i rozumowanie. W pismach zen pradźńa oznacza także „mądrość poza mądrością”. Ten rodzaj wiedzy ściśle łączy się z naukami o pustce przedstawionymi w końcowej części poprzedniego rozdziału, umożliwia bowiem utworzenie związku pomiędzy pustą przestrzenią a materią.

Zważywszy na niewerbalny rodzaj rozumowania, zastanawia mnie, czy wiedza opisywana jako pradźńaparamita może zostać zrozumiana tylko przez prawą półkulę. Mimo że możemy nigdy nie znaleźć definitywnej odpowiedzi na to pytanie, jedno jest pewne: w prawej półkuli istnieje źródło inteligencji wykraczającej poza zdolności poznawcze lewopółkulowego interpretatora, a współczesna neuronauka nie jest pierwsza, która to zauważyła.

Ponad sto lat temu znany amerykański psycholog William James pisał o niezmysłowym rodzaju inteligencji, który nazywał „obrzeżami świadomości”. Termin ten opisuje według Jamesa nieokreślone „poczucie wiedzy”, które zdaje się być pozbawione bezpośredniej treści sensorycznej czy percepcyjnej[58]. Jeśli przykładowo zdarzyło ci się kiedykolwiek wejść do danego pomieszczenia po raz pierwszy i od razu poczuć się w nim świetnie – jest to doświadczenie obrzeży świadomości. Polega ono na jednoczesnym przetworzeniu całego pomieszczenia – muzyki, wiszących na ścianach obrazów, umeblowania, a także relacji pomiędzy poszczególnymi elementami – w nieokreślone uczucie, że jest ci w nim dobrze. Jedno z możliwych wyjaśnień mówi, że ze względu na ograniczenie interpretacyjnego trybu świadomości, jej obrzeża przetwarzają cały kontekst, a następnie wytwarzają ogólne uczucie upodobania lub niechęci, a więc pewnego rodzaju podsumowanie całej sytuacji, uwzględniające zbiorczo wszystkie jej części składowe[59].

Moje ulubione przykłady doświadczeń obrzeży świadomości z własnego życia to sytuacje, kiedy po wyjściu z domu przypominam sobie, że o czymś zapomniałem, ale nie mogę dojść, co to takiego, lub kiedy dostrzegam kogoś, kogo poznałem wcześniej, i za nic nie mogę przypomnieć sobie jego imienia, choć jestem pewien, że je znam. James nazywał tego typu doświadczenia „wydarzeniami na końcu języka”, ponieważ kiedy ich doznajemy, zdaje się nam, że ich treść jest tuż-tuż, lecz – ponieważ nie potrafimy ich wypowiedzieć – nie potrafimy także wydobyć owej treści. Studenci często mówią, że znają odpowiedź na pytanie egzaminacyjne, ale po prostu nie potrafią tego teraz dowieść.

Badania w zakresie obrazowania mózgu wykazały, że podczas „wydarzeń na końcu języka” aktywuje się właśnie prawa półkula[60]. Jak przekonamy się w dalszej części tego rozdziału, to ona w znacznej mierze odpowiada za ów niewerbalny rodzaj poznania. Jednym z jego najciekawszych przejawów – a zarazem najtrudniejszych do wyjaśnienia przez zachodnią naukę – jest zjawisko, które nazywamy intuicją.

Intuicja

Słownik Merriam-Webster definiuje intuicję[2] jako „natychmiastowe zrozumienie lub poznanie, pozbawione rozumowania” oraz „uzyskiwanie bezpośredniej wiedzy lub bezpośredniego poznania, pozbawione jasnego, racjonalnego myślenia i wnioskowania”. Bazując na tej definicji, można powiedzieć, że zrozumienie intuicji stanowi nie lada trudność dla lewopółkulowego interpretatora.

Dzięki intuicji poznanie przychodzi bez wyraźnej zdolności ujęcia w słowa, skąd owa wiedza pochodzi. Zapewne na różne sposoby sam doświadczyłeś tego we własnym życiu. Z prognozy pogody może na przykład wynikać, że cały dzień będzie słoneczny, ale coś ci mówi, że lepiej wziąć ze sobą parasol. A potem, kiedy po południu nastaje niespodziewana burza, mówisz: „Wiedziałem!”. Intuicja może prowadzić bliskiego przyjaciela lub krewnego do rozpoznania, że ktoś, o kogo się troszczą, został ranny lub znalazł się w niebezpieczeństwie – bez otrzymania telefonu, ani żadnego innego powiadomienia. Istnieją udokumentowane przypadki osób, które podjęły ratujące życie decyzje, ponieważ kierowały się intuicją. Nauka i psychologia nie potrafią tego wyjaśnić – co oznacza jedynie, że nie potrafią tego wyjaśnić przy pomocy lewopółkulowego interpretatora.

Intuicja bywa często dewaluowana jako „zwykły zbieg okoliczności”, jednak James uważał, że jej przejawy występują zbyt powszechnie, by można je było tłumaczyć w ten sposób. Wskazują natomiast na coś, co rozgrywa się wewnątrz nas, coś, z czego świadomy umysł nie zdaje sobie w pełni sprawy – stąd nazwa „obrzeża”. Nie jest zaskakujące, że osoby silnie utożsamiające się z lewopółkulowym interpretatorem uznają intuicję za niedorzeczność lub przesąd. Mimo że interpretacyjny umysł nie ma zaufania do intuicji, moim zdaniem jest ona kolejną, prawomocną formą świadomości dewaluowaną przez „władcę”, w wyniku czego wielu ludzi albo straciło z nią kontakt, albo nie ufa temu aspektowi swojej świadomości.

Przeprowadzone ostatnio badania naukowe dotyczące intuicji i owego „nieświadomego” (tzn. niedostępnego dla lewopółkulowego ośrodka języka) podejmowania decyzji wspierają tezę, że intuicja jest taką formą inteligencji, która pod niektórymi względami przewyższa wiedzę lewej półkuli.

W jednym z takich badań uczestnikom zaprezentowano dwa stosy kart, dwa tysiące dolarów i grę, której celem było wygrać jak najwięcej pieniędzy[61]. Uczestnicy mogli wybrać kartę z każdego ze stosów i otrzymać natychmiastową finansową wygraną lub przegraną. Pierwszy stos zawierał wysokie wygrane, lecz także wysokie przegrane, natomiast mały stos – niskie wygrane i niemal żadnych przegranych. Ogólnie rzecz biorąc, granie z drugiego stosu było najbardziej korzystne. I oto interesująca rzecz: badani potrzebowali od pięćdziesięciu do osiemdziesięciu rund, by „uświadomić sobie” (a więc zauważyć przy pomocy lewej półkuli), że karty zostały ustawione. Badacze dokonywali także pomiarów gruczołów potowych u badanych i zaobserwowali, że ich dłonie wydzielały pot – stanowiący mierzalny objaw nerwowości – za każdym razem, kiedy po zaledwie dziesięciu pociągnięciach sięgali po pierwszy stos. Oznacza to, że nieświadoma inteligencja dochodziła do prawidłowego wniosku znacznie wcześniej niż lewopółkulowy interpretator.

Co ciekawe, część uczestników w ogóle nie doszła do świadomej konkluzji, że wybieranie kart z drugiego stosu jest najlepszą metodą na wygraną. Nawet oni doświadczali jednak potliwości dłoni, kiedy sięgali po bardziej ryzykowny stos. Tak więc w przypadku tych uczestników prawa półkula zdawała sobie sprawę z właściwych wyborów, zaś lewa nigdy do tego nie doszła[62].

W innym badaniu mającym na celu zmierzyć wpływ intuicji na podejmowanie decyzji, badanym prezentowano ekran, który początkowo wyświetlał jedynie losowy układ kropek podobny do „śnieżenia” starego telewizora[63]. Następnie – bez wiedzy uczestników, a więc poza zasięgiem ich świadomych umysłów – badacze wprowadzili błyskowe, nacechowane emocjonalnie obrazy, takie jak widok słodkich szczeniąt (pozytywny) lub niebezpiecznych węży (negatywny), a potem poprosili badanych o wskazanie, czy kropki na ekranie poruszają się w lewą czy prawą stronę. Nie było to łatwe zadanie, zważywszy na subtelności owych ruchów. Rodzaj prezentowanego obrazka był także skorelowany z kierunkiem ruchu kropek, tak więc pozytywne obrazy oznaczały ruch kropek w jedną stronę, zaś negatywne – w przeciwną. Rezultaty były uderzające[64]. Uczestnicy dokonywali znacznie szybszych i trafniejszych decyzji co do kierunku ruchu kropek, kiedy w tle pojawiały się nacechowane emocjonalnie obrazy. Pamiętajmy, że owe obrazy były nieosiągalne dla interpretatora, który nigdy nie uświadomił sobie ich obecności.

Powyższe badania stają się zrozumiałe w kontekście zdolności prawej półkuli do dostrzegania całej sytuacji, a nie tylko poszczególnych elementów, oraz jej umiejętności percypowania tego, co nie jest widoczne dla lewopółkulowego interpretatora[65]. Prawa półkula wpływa następnie na wybory dokonywane przez lewą półkulę – mimo tego, że lewa półkula nie zdaje sobie sprawy, dlaczego podejmuje takie wybory. Być może tak brzmiałoby więc skrótowe scharakteryzowanie intuicji: prawa półkula wyczuwa informacje nieosiągalne dla lewopółkulowego interpretatora i przesyła je w formie określanej jako inspiracja lub przeczucie, której lewa półkula nie potrafi ująć w słowa, osiągając tym samym kres swych zdolności do zrozumienia, skąd wie to, co wie.

Emocje

Prawa strona mózgu jest także przede wszystkim obszarem odpowiedzialnym za emocje – od szczęścia do smutku, wraz ze wszystkimi stanami pośrednimi. Ów związek pomiędzy intuicją, emocjami i naszym fizycznym ciałem widoczny jest w metaforze określającej impulsy intuicji jako „przeczucia”[66]. W zachodnim społeczeństwie często mówi się, aby przedkładać „logikę ponad emocje” – jest to kolejny sposób, jakiego używa lewopółkulowy interpretator, by rościć sobie prawo do odgrywania roli władcy.

Większość testów na inteligencję mierzy zdolności werbalne i umiejętność rozumowania – jeśli dysponujesz więc bogatym słownictwem, będziesz miał wysoki wynik IQ. Może oczywiście brakować ci inteligencji społecznej, empatii, a nawet samoświadomości, jednak wielkości te są w znacznym stopniu niemierzalne w takich testach, opracowanych w kulturze zdominowanej przez lewą półkulę. Być może nawet znasz kogoś, kto wydaje się tak mądry, że nie można prowadzić z nim normalnej rozmowy – a to wiele mówi o sposobie, w jaki obecnie mierzymy inteligencję.

Na szczęście wszystko to zaczęło się zmieniać w połowie lat 90., kiedy Daniel Goleman spopularyzował koncepcję inteligencji emocjonalnej (ang. EQ – emotional quotient) w swojej książce o tym samym tytule[67]. Inteligencję emocjonalną definiuje się jako zdolność danej osoby do rozpoznawania własnych emocji, rozumienia ich i zarządzania nimi, jak również do rozpoznawania i rozumienia emocji innych ludzi. W swojej późniejszej książce Goleman, przyjrzawszy się inteligencji emocjonalnej i pracy mózgu, postrzega inteligencję emocjonalną jako składającą się z czterech podstawowych elementów: samoświadomości, samozarządzania, świadomości społecznej i zarządzania relacjami[68]. Opisuje także cztery obszary mózgu silnie zaangażowane w inteligencję emocjonalną – w większości zlokalizowane po jego prawej stronie. Ponieważ dwa ostatnie elementy inteligencji emocjonalnej mogą wydawać się bardziej oczywiste, wyjaśnię, na czym polega niezwykłość samoświadomości i samozarządzania.

Wkrótce po ukazaniu się Inteligencji emocjonalnej opublikowałem artykuł na temat zwiększonej skłonności do autorefleksji u osób o silnym wpływie prawej półkuli mózgu[69]. Przedstawiona w nim teza była dość prosta: skoro lewa strona mózgu kreuje obraz tego, za kogo się uważamy (nasze ego), to jedyny sposób odzwierciedlenia owego obrazu musi zachodzić na zewnątrz tego układu, a więc w prawej półkuli. Ponieważ jednak prawa półkula „przemawia” do nas wyłącznie za pomocą emocji, autorefleksja powoduje, że zastanawiamy się, co jest dla nas prawdziwe w konkretnej sytuacji.

Uważa się, że buddyści zen byli jednymi z pierwszych, którzy pracowali nad podniesieniem poziomu inteligencji emocjonalnej. Chociaż niektórzy mogą twierdzić, że mistrz zen jest pozbawiony jakichkolwiek emocji, w istocie jednak nie jest to prawda. Rzecz nie polega na pozbawianiu się emocji – można powiedzieć, że mistrzowie zen panują nad swoimi emocjami, ponieważ z nimi nie walczą, i w ten sposób są od nich wolni. Trafnie ilustruje to stara, buddyjska opowieść o uczniu, który zmagał się ze swą złością. Opowieść mówi, że kiedy uczeń wyraził przed mistrzem swoje zmartwienie z powodu własnego wybuchowego charakteru, mistrz odparł: „Pokaż mi go”. Oczywiście uczeń nie był w stanie niczego zademonstrować i wyjaśnił, że wybuchy złości leżą poza jego kontrolą, one po prostu mu się przydarzają. Mistrz odpowiedział, że skoro wybuchy są poza kontrolą ucznia, to znaczy, że nie są częścią jego prawdziwej natury. Od tej chwili, za każdym razem, kiedy uczeń czuł narastającą w sobie złość, przypominał sobie słowa mistrza, a jego złość zaczynała słabnąć.

Obserwowanie własnych emocji może zwiększyć twój poziom inteligencji emocjonalnej, ponieważ tworzy przestrzeń pomiędzy interpretacyjną reakcją a samą emocją. Może nas także nauczyć nie walczyć z emocjami, ale spróbować je poskromić, co jest zawsze trudną walką. Zgodnie z naukami zen, kiedy w czasie medytacji pojawia się rozpraszająca myśl lub emocja, należy zauważyć ją i powrócić do chwili obecnej.

Zastanów się nad naturalnym przepływem emocji, jakiego doświadcza niemowlę – nic nie jest wymuszone, nie ma „dobrych” ani „złych” emocji, bo nie ma jeszcze żadnych wyuczonych kategorii ani języka. W późniejszych latach osądzamy jednak niektóre emocje jako dobre i dążymy do ich, inne zaś jako złe i tych unikamy. W psychologii ostatecznie obróciło się to w „pogoń za szczęściem”, w której ludzie desperacko usiłują odnaleźć szczęście poprzez unikanie wszelkich negatywnych emocji. Oczywiście trudno o stwierdzenie bardziej odległe od nauk buddyzmu zen. W nurcie zen nie ma czegoś takiego jak niewłaściwe emocje, a zatem nie ma niczego, do czego dążymy, ani czego unikamy. Moi studenci dobrze wiedzą, aby nie życzyć mi „udanego dnia”, ponieważ nie ma nic złego w kiepskim dniu czy kiepskim nastroju.

Podczas swojego słynnego wykładu wschodni filozof i nauczyciel duchowy J. Krishnamurti spytał publiczność: „Chcecie poznać mój sekret?”. Zgodnie z relacjami z tego wydarzenia powiedział wówczas delikatnym głosem: „Nie mam nic przeciwko temu, co się przydarza”.

Kiedy w pełni akceptujesz wszystkie swoje emocje, wówczas przestają one sprawować nad tobą kontrolę, ponieważ odpuściłeś starania, by je kontrolować. Być może trafniej byłoby powiedzieć, że interpretacyjny umysł odpuszcza starania, by kontrolować emocje i dzięki temu przestaje odgrywać rolę władcy.

Wdzięczność i współczucie

Dwiema emocjami, które mogą nam wiele powiedzieć na temat funkcjonowania prawej półkuli, są wdzięczność i współczucie. Większość ludzi zgodzi się, że te wartościowe cechy mogą pomóc nam w prowadzeniu bardziej satysfakcjonującego życia, pojmujemy je więc jako ideały, do których dążymy lub jako atrybuty, które należy osiągnąć. Jak sugeruje jednak przypadek dr Jill Bolte Taylor, którą poznaliśmy wcześniej, wdzięczność i współczucie są wrodzone w samą naszą istotę.

Taylor relacjonowała, że podczas swojej walki z udarem czuła głęboką wdzięczność i nieustający optymizm. Ponieważ udar dezaktywował jej lewą półkulę, uczucia te mogły pochodzić wyłącznie z prawej półkuli. To zaś sugeruje, że wdzięczność i współczucie są już w nas niejako zaprogramowane. Być może trudno nam uzyskać do nich dostęp wśród „gadaniny” lewopółkulowego interpretatora. Mimo że niektórzy zarzucają optymistom, że „żyją w świecie fantazji”, bycie wdzięcznym jest w istocie głębokim docenianiem rzeczywistości. Niektóre badania ukazują, że uczucie wdzięczności uaktywnia prawą stronę mózgu. Zanim jednak się z nimi zapoznamy, przyjrzyjmy się przeciwieństwu wdzięczności, czyli narzekaniu, oraz miejscu w mózgu, w którym może ono powstawać.

Narzekanie jest popularną i ogólnie akceptowaną formą społecznych interakcji. Nie mam tu jednak na myśli sceptycyzmu ani konstruktywnej krytyki, które w określonych sytuacjach mogą być bardzo przydatne. Przez narzekanie rozumiem sprzeciwianie się rzeczom takim, jakimi są w sposób, którego nie można uznać za przydatny, na przykład: „To zachmurzenie jest okropne!”.

Dla naszych celów zdefiniujmy narzekanie jako stwierdzenie wspierające tezę, że „rzeczy nie powinny być takie, jakie są” lub że „to nie powinno było się wydarzyć”. Jak zapewne się domyślasz, bez względu na to, czy narzekanie jest wypowiadane na głos, czy tylko w naszej głowie, zawsze pochodzi ono od interpretacyjnego umysłu. Narzekanie jest niczym innym, jak interpretacją wydarzeń, a więc pewną opowieścią i jej negatywnym osądem.

Takie stwierdzenia jak: „Ten deszcz wszystko psuje”, „Nie wierzę, że złapałem gumę” czy „Stanie w korku jest okropne” są przykładami odzwierciedlającymi negatywne nastawienie umysłu, a nie konstruktywną krytykę. W naszej kulturze mamy nawet popularną grę konwersacyjną – konkurs na „najgorszy dzień” – w którym ludzie argumentują, kto miał najgorszy dzień, i w pewien osobliwy sposób zwycięzcą staje się prawdziwy przegrany.

Jak można sobie wyobrazić – a wiele badań to potwierdza – narzekanie prowadzi do zwiększonego poziomu niepokoju i depresji[70]. Kiedy ktoś mówi: „Ta kolejka jest za długa”, „Nic nigdy nie dzieje się po mojej myśli” albo „Chciałbym być gdzie indziej”, wówczas takie stwierdzenie staje się przekonaniem, w wyniku czego odczuwamy emocje przynależne do tego przekonania. Mówiąc skrótowo, narzekanie obraca się w przekonanie, że z rzeczywistością jest coś nie tak. Często występuje tu efekt kuli śnieżnej, ponieważ dane narzekanie wywołuje napływ emocji, które wpływają na kolejne przekonanie, które następnie wywołuje kolejne negatywne emocje. Wszystkie te niekonstruktywne narzekania wyrastają z nadmiernej identyfikacji z lewą półkulą mózgu i z iluzoryczną jaźnią, ponieważ tylko ego może sprzeciwiać się rzeczywistości takiej, jaka jest.

Z drugiej strony wdzięczność stanowi odzwierciedlenie prawej półkuli. Dla ścisłości, bycie wdzięcznym to coś więcej, niż tylko akceptacja rzeczywistości. Gdyby prawa półkula potrafiła mówić, zamiast „Akceptuję fakt, że pada”, powiedziała raczej „Tak się cieszę, że pada”. Badania sugerują, że kiedy doświadczamy uczucia wdzięczności, aktywność prawej półkuli wzrasta[71]. Inny eksperyment wykazał zaś, że badani o zwiększonym poczuciu wdzięczności mają więcej substancji szarej w określonych częściach mózgu[72].

W pewnym eksperymencie badani zostali losowo przydzieleni do jednej z dwóch grup. Członkowie pierwszej grupy mieli za zadanie regularnie opisywać pięć rzeczy, za które byli wdzięczni, natomiast członkowie drugiej grupy – pięć rzeczy, które uważali za udrękę. Po dziesięciu tygodniach członkowie pierwszej grupy wykazywali zwiększony optymizm wobec przyszłości i mniej problemów zdrowotnych, a nawet poświęcali więcej czasu na ćwiczenia fizyczne[73].

Pod wieloma względami wdzięczność odzwierciedla przeciwstawne cechy interpretatora. Możemy dokonać wyboru naszej perspektywy: postrzegać rzeczywistość przez pryzmat narzekania lub przez pryzmat wdzięczności. Oliver Sacks, jeden z moich ulubionych autorów piszących na temat neurobiologii, dobrze zdawał sobie sprawę z tego wyboru. Kiedy konfrontował się z własną śmiercią, napisał krótką książkę zatytułowaną Gratitude[74]. Pisał w niej: „Nie będę udawał, że się nie boję. Jednak moim najsilniejszym uczuciem jest wdzięczność. Kochałem i byłem kochany. Wiele otrzymałem i wiele dałem w zamian. Przede wszystkim jestem czującą istotą, myślącym zwierzęciem na tej pięknej planecie – a to samo w sobie jest wielkim przywilejem i wspaniałą przygodą”.

Uczucie wdzięczności jest wyborem, który odsuwa nas od lewopółkulowego interpretatora w stronę większej zgodności z siłami prawej półkuli.

Areną prawej półkuli jest także współczucie. W buddyzmie jest ono często opisywane jako „zdolność do patrzenia na inną osobę jak na potencjalnego samego siebie” lub „zdolność do dostrzegania wzajemnych połączeń pomiędzy wszelkimi rzeczami”. Współczucie polega na postrzeganiu całości sytuacji, a w tym przoduje prawa półkula. Dodam, że prawdziwe współczucie ma miejsce wyłącznie wtedy, kiedy potrafimy wyobrazić sobie nas samych w pozycji kogoś innego.

Rebecca Saxe, neuronaukowczyni specjalizująca się w kognitywistyce, która poświęciła wiele czasu i energii na badanie, jak mózg rozumie myśli innych ludzi, być może odkryła część mózgu odpowiedzialną za doświadczanie współczucia[75]. Aby to zgłębić, zastanówmy się nad przedstawionym niżej potencjalnym scenariuszem.

Grace i Sally zwiedzają zakład chemiczny. Grace podchodzi do automatu, by nalać sobie kawy. Sally także prosi o kawę – z cukrem. Biały proszek znajdujący się obok automatu to śmiertelnie trujący środek chemiczny, pozostawiony tam przypadkowo przez jednego z naukowców. Pojemnik jest jednak opatrzony wyraźnym napisem „cukier”. Grace jest przekonana, że biały proszek to w istocie cukier. Wsypuje substancję do kawy Sally. Sally pije kawę i umiera.

W jakim stopniu Grace jest odpowiedzialna za śmierć Sally? Założę się, że w ogóle nie uznasz jej za winną. Okazuje się, że przy wydawaniu takich osądów kluczowa jest prawa półkula. Pewna jej część, zwana prawym skrzyżowaniem skroniowo-ciemieniowym (ang. RTPJ – right temporoparietal junction), odpowiedzialna jest za nic innego, jak właśnie za myślenie o perspektywie innych osób. Badania Saxe wykazały, że im więcej osób potrafiło „wczuć się” w umysł Grace i zrozumieć, że ze swojej perspektywy była niewinna, tym bardziej aktywował się RTPJ. I odwrotnie: kiedy do RTPJ przyłożono impuls magnetyczny zakłócający jego funkcjonowanie, badani byli w mniejszym stopniu zdolni do zauważania perspektywy Grace.

Jak się okazuje, RTPJ nie jest w pełni rozwinięty u dzieci. Do czasu, aż ten obszar mózgu nie dojrzeje, mają więc one trudności z postrzeganiem rzeczy z punktu widzenia kogoś innego. Każdy, kto spędził trochę czasu wśród małych dzieci, może to potwierdzić. Niemal niemożliwością jest, by dwu- lub trzylatek potrafił odnieść się do potrzeb swoich rówieśników, kiedy w grę wchodzi podzielenie się upragnioną zabawką.

Mitoznawca Joseph Campbell tak mówił o współczuciu: „Kiedy pojawiają się prawdziwe trudności, w człowieku budzi się ludzki odruch”. Zwróćmy uwagę, że większość z nas bez namysłu wbiegłaby do płonącego budynku, by ratować zupełnie obcego człowieka, choć jest to nielogiczne z punktu widzenia lewopółkulowego interpretatora. Czy to się nam podoba, czy nie, nasza prawdziwa jaźń jest bardziej współczująca, niż lewa półkula kiedykolwiek by przyznała. Zrównoważenie pragnienia lewej półkuli, by pełnić dominującą rolę, pozwala rozbudzić w nas wyjątkową zdolność współodczuwania i nawiązywania silnych więzi z innymi osobami.

Kreatywność

Inną dziedziną od dawna łączoną z funkcjonowaniem prawej półkuli jest kreatywność. Mimo że w neuronaukowej społeczności krytykuje się ostatnimi czasy takie podejście za zbytnie upraszczanie zagadnienia, przyjrzymy się pokrótce, czym prawa półkula mózgu zasłużyła sobie na taką charakterystykę.

Pod względem połączeń neuronalnych lewa i prawa półkula wykazują odmienną strukturę fizyczną. Lewa półkula posiada mniej połączeń – zarówno wewnętrznych, jak i z pozostałymi częściami mózgu. Prawa półkula posiada natomiast więcej połączeń wewnętrznych i zewnętrznych, a tworzące je włókna są dłuższe[76]. Ta zwiększona łączność neuronalna pozwala prawej półkuli tworzyć nowe powiązania pomiędzy różnorodnymi ideami i z tego powodu jest często nazywana kreatywną stroną mózgu.

Kiedy większość ludzi myśli o kreatywności, skupia się zwykle na tradycyjnych zajęciach artystycznych, takich jak malowanie, rzeźbienie czy pisanie. Prawda jest jednak taka, że kreatywność odnosi się do znacznie szerszego zakresu aktywności. Poniżej znajduje się dla przykładu popularny test kreatywności mierzący zdolność tworzenia powiązań pomiędzy rzeczami, które zdają się nie być ze sobą powiązane[77].

Podaj jedno słowo łączące trzy poniższe wyrazy:

Wdowa

Ugryzienie

Małpa

Jeśli do głowy przyszło ci słowo „pająk”, to zapewne stało się tak za sprawą prawej półkuli[78]. Jest to kreatywne skojarzenie, ponieważ związki między poszczególnymi elementami nie są od razu widoczne.

Tak więc kreatywność można określić jako pewną formę inteligencji, kluczową dla dokonywania odkryć na ogół wiązanych z funkcjonowaniem lewej półkuli. Dla przykładu: Albert Einstein był jednym z największych naukowców naszych czasów, mistrzem w dziedzinie bazującej na logicznym i racjonalnym rozumowaniu, a mimo to potrafił dostrzec związek pomiędzy poruszaniem się w przestrzeni a zwalnianiem czasu w nowatorski sposób, który nie był oczywisty dla nikogo innego.

Co więcej, wielu artystów uważa, że ich kreatywność ma związek z ich intuicją. Jak stwierdził kiedyś pisarz Ray Bradbury: „Twoja intuicja wie, co pisać, więc lepiej zejdź jej z drogi”[79]. Reżyser David Lynch posuwa się jeszcze dalej, mówiąc: „Intuicja jest kluczem do wszystkiego: do malowania, do tworzenia filmów, do biznesu – po prostu do wszystkiego. Możesz dysponować inteligencją, ale zrozumienie przychodzi dopiero wtedy, kiedy wyostrzysz swoją intuicję”[80]. Poza artystami znanych jest wiele godnych uwagi przykładów osób, które przypisują swoje największe sukcesy potędze intuicji – należą do nich choćby Steve Jobs, Oprah Winfrey czy Carl Gustav Jung.

W dziedzinę intuicji, emocji i kreatywności prawa półkula wnosi „mądrość wykraczającą poza słowa”. Nawet gdy lewopółkulowy interpretator ignoruje lub minimalizuje to, co rozgrywa się po drugiej stronie mózgu, nie sposób zanegować potęgi i możliwości prawej półkuli – to ona jest wszak źródłem odmieniających życie wglądów, wybuchów intuicyjnego geniuszu czy impulsów kreatywnego rozwiązywania problemów.

Eksploracje

Dzień bez narzekania

W czasie swoich zajęć zachęcam studentów, by sprawdzili, jak długo potrafią powstrzymać się od narzekania, a następnie proszę ich o zapisanie rezultatów. Przez narzekanie rozumiem odnajdowanie jakiegoś mankamentu rzeczywistości, więc – jak wspominałem wcześniej – nie uwzględnia to zwykłego sceptycyzmu ani konstruktywnej krytyki. Dzięki temu zadaniu mogłem przeczytać jedne z najwnikliwszych prac studenckich, z jakimi zetknąłem się w całej swojej karierze. Mnóstwo studentów wskazywało, jak bardzo zaskoczonych było tym, że narzekanie stało się tak silnym nawykiem, że w ogóle go nie zauważali. Niektórzy studenci mówili mi, że „uwielbiają” narzekać i wcale nie myślą o zmienianiu czegokolwiek, co także jest głębokim wglądem. Wielu przyznawało zaś, że nie potrafi powstrzymać się od narzekania nawet do czasu końca zajęć.

Mimo że niektórzy studenci rzeczywiście twierdzą, że uwielbiają narzekać, częściej jednak dowiaduję się, że po długim okresie narzekania stają się świadomi swoich negatywnych uczuć. Większość z nich uważa jednak, że zamiast poprawy nastroju lub uczucia ulgi w wyniku rozładowania emocji przeciągłe narzekanie w gronie znajomych prowadzi zwykle do pogorszenia samopoczucia.

Test intuicji

Sporo czasu poświęciliśmy niedocenianym zdolnościom prawej półkuli, jednak w żadnym wypadku nie oznacza to, że są one niezawodne. Jedno z najważniejszych pytań we współczesnej psychologii brzmi: kiedy powinniśmy ufać naszej intuicji, a kiedy lewa półkula słusznie sygnalizuje nam, by trzymać ją w ryzach lub ją odrzucić? W latach 70. psychologia poświęciła sporo energii na podkreślanie, że nasze wewnętrzne przeczucia mogą w istocie sprowadzać na nas kłopoty[81]. Przytoczę jeden z przykładów.

Powiem ci tylko cztery rzeczy na temat Jima: jest niski, szczupły, nosi okulary i lubi czytać poezję. Czy z większym prawdopodobieństwem Jim jest:

profesorem angielskiego na Ivy League[82]

czy

kierowcą ciężarówki?

Dokąd intuicja prowadzi cię tym razem? Czy do głowy przyszła ci właśnie odpowiedź A? Zastanówmy się nad tym – a rozumiem przez to: zastosujmy bardziej rygorystyczne rozumowanie linearne. Ilu jest na świecie profesorów angielskiego wykładających na Ivy League? Ilu z nich jest niskich? Szczupłych? Nosi okulary? Lubi czytać poezję? Dobrze… A teraz zastanówmy się, ilu jest na całym świecie kierowców ciężarówek. Nawet bez znajomości dokładnych danych możemy powiedzieć, że kierowców ciężarówek jest zdecydowanie więcej niż profesorów angielskiego na Ivy League. A zatem realne prawdopodobieństwo, że Jim jest kierowcą ciężarówki, jest znacznie większe.

Oto kolejny przykład. Wyobraź sobie, że grasz w ruletkę i w ostatnich pięciu rundach wypadło czerwone pole. Na co postawiłbyś swoje pieniądze w następnej kolejce? Na czerwone czy na czarne pole? Błąd hazardzistów polega na tym, że są przekonani, iż powinni zmienić obstawienie na czarne pole, ponieważ po tak wielu czerwonych bardziej prawdopodobne wydaje się, że kolejne będzie czarne. W rzeczywistości jednak każda kolejka jest niezależna od poprzednich. Szereg innych przykładów pokazuje, że kiedy kierujemy się naszym „przeczuciem”, jesteśmy skłonni ulegać stereotypom, uogólnieniom i spekulacjom, które mogą zwieść nas na manowce.

Mimo więc że istnienie intuicji jest możliwe do udokumentowania i realne, jest ona jednocześnie czymś, czego nie potrafimy wygenerować według własnej woli. Jak pokazują przykłady z kierowcą ciężarówki i hazardzistą, musimy uważać, by mylnie na niej nie polegać. Być może – szczególnie na Zachodzie, gdzie lewopółkulowy interpretator i „władca” nie respektuje daru intuicyjnego umysłu – bardzo niewielu ludzi uczy się rozwijać tę formę poznawania lub ustanawiać ochrony przed jego pułapkami.

Intuicja w ważnych decyzjach

Masz do podjęcia ważną decyzję? Jedno z badań sugeruje, że podczas dokonywania dużych wydatków (w tym konkretnym badaniu był to zakup samochodu) osoby kierujące się impulsem intuicji były ostatecznie bardziej zadowolone z rezultatu niż osoby, które długo się zastanawiały[83]. Następnym razem, gdy będziesz podejmował ważną decyzję, zanotuj swoje początkowe przeczucie – wspomniane badanie sugeruje, że z dużym prawdopodobieństwem powinieneś go usłuchać. Twoja prawa półkula może bowiem dysponować informacjami o całości sytuacji, których wpływu na wynik swojego wyboru nie jesteś (tzn. twój lewopółkulowy interpretator nie jest) w pełni świadomy.

ROZDZIAŁ SIÓDMY

Czym jest świadomość?

Dla tego, kto postrzega wszelkie istoty jako Jaźń,
nie będzie więcej złudzenia ani żalu.

– Upaniszady

Jak dotąd przyglądaliśmy się w niniejszej książce neuropsychologicznym dowodom wspierającym koncepcje znane z buddyzmu i innych wschodnich tradycji filozoficznych – mianowicie, że jaźń, której istnienie uznajemy za niewątpliwe, jest w istocie złudzeniem, i że to złudzenie stanowi przyczynę wielu, jeśli nie wszystkich, cierpień psychicznych, jakich doświadczamy jako ludzie. Może to być niełatwa kwestia do rozważenia, szczególnie dlatego, że lewopółkulowy interpretator nie tylko jest przekonujący w swej iluzorycznej naturze, ale także gorączkowo pracuje nad tym, by jego fikcyjność nie została rozpoznana.

Poświęciliśmy także pewien czas, by przyjrzeć się prawej półkuli mózgu i dowiedzieć się, że mimo tego, iż z punktu widzenia werbalnej myśli zachowuje ona milczenie i dlatego jest przez lewą półkulę określana jako „nieświadoma”, posiada ona swoją własną formę inteligencji. Co więcej, w takich obszarach jak odnajdowanie znaczeń czy rozumienie całości, to właśnie „świadoma” lewa półkula musi polegać na „nieświadomej”, prawej półkuli.

Niezależnie od tego, czy te dowody cię przekonały, sądzę, że jest jedna rzecz, co do której wszyscy jesteśmy zgodni – mianowicie fakt, że jesteśmy świadomi. Innymi słowy, dla wszystkich ludzi wspólny jest pewien niezaprzeczalny zmysł percepcji. Skoro nasze poczucie jaźni wydaje się tak kluczowe dla naszej świadomości, co oznaczałoby dla niej stwierdzenie, że jaźń w istocie jest fikcją?

W gruncie rzeczy współczesna neuronauka posiada jedno przekonanie górujące nad wszystkimi innymi – mianowicie, że świadomość zlokalizowana jest w mózgu. Ze względu na tak określoną lokalizację świadomości tradycyjna neuronauka zakłada, że sama świadomość także jest indywidualna – to znaczy, że istnieje niezależnie w niezależnych mózgach. Innymi słowy, ja mam „swoją świadomość”, a ty masz swoją. W tym sensie interpretacyjny umysł myśli i działa tak, jakby faktycznie „posiadał” ową świadomość.

Mimo że mózg i świadomość są ze sobą w oczywisty sposób powiązane – jeśli będziesz potrząsał moją głową wystarczająco długo, poczuję oszołomienie – może to być jednak tylko część opowieści. Mimo wszystko, ziemia nie jest płaska tylko dlatego, że wydaje się taka w Kansas.

Weźmy pod uwagę prace autora książek i badacza Ruperta Sheldrake’a, który kwestionuje wiele niepotrzebnych założeń poczynionych przez naukę. Jedno z nich mówi zaś, że świadomość zamknięta jest w czaszce. Sheldrake uważa, że świadomość może przekraczać ograniczenia czaszki, i bardziej przypomina to, co nazywa on „polem morficznym”[84]. Dla tych, którzy nie są zaznajomieni z tym terminem: w świecie nauki „pole” odnosi się do pewnego rodzaju niewidocznej siły, mającej inne właściwości i zachowującej się inaczej niż obiekty materialne. Pola morficzne otaczają obiekty materialne. Pomyśl dla przykładu, jak pole magnetyczne wykracza poza sam magnes. Możesz podzielić magnes na dowolnie wiele kawałków, jednak pole magnetyczne zostanie zachowane – samo pole ma bowiem naturę holistyczną i nie może zostać podzielone.

Zwierzęta – w przeciwieństwie do ludzi nieposiadające rozwiniętego lewopółkulowego interpretatora – mogą dostarczać pewnych dowodów na to, że świadomość wykracza poza mózg[85]. Sheldrake podkreśla, że koty często wiedzą (i boją się), kiedy nadchodzi czas wizyty u weterynarza i chowają się wówczas przed swoimi właścicielami. Oczywiście właściciele przeciwdziałają temu na różne sposoby, minimalizując sygnały, że czas iść do weterynarza, jednak koty nadal zdają się o tym wiedzieć. Spośród sześćdziesięciu pięciu klinik weterynaryjnych, z którymi kontaktował się Sheldrake, pracownicy sześćdziesięciu czterech stwierdzili, że właściciele kotów bardzo często nie pojawiają się na umówionych wizytach, ponieważ nie mogą znaleźć swoich kotów. W sześćdziesiątej piątej klinice zdarzało się to tak często, że jej pracownicy w ogóle zrezygnowali z umawianych wizyt.

Właściciele zwierząt domowych często zaświadczają, że ich zwierzęta zdają się wiedzieć, kiedy członek rodziny wraca do domu lub kiedy ktoś podchodzi do drzwi wejściowych. Sam posiadam w domu neurotycznego psa, dla którego centrum wszechświata stanowi moja żona. Od wielu lat obserwuję, jak nasz pies zdaje się zawsze wiedzieć, kiedy moja żona wraca do domu – zaczyna wówczas biegać w kółko, podbiega do okna i znów biega w kółko. Moją uwagę zwróciło to, że zachowywał się tak także wtedy, kiedy nic nie wskazywało na to, że żona wraca do domu. Jej przybycie było niespodziewane – kiedy na przykład zapomniała czegoś i musiała wrócić na moment do domu – a nasz pies wiedział o tym przede mną.

Aby jednak uprawiać rzetelną naukę, nie możemy dobierać danych tak, jak nam się podoba. Sheldrake przeprowadził dokładne badanie takich sytuacji, w których właściciele zwierząt otrzymywali niespodziewany telefon, by wrócić do domu[86]. Następnie właściciele jechali do domu taksówką, aby zagwarantować, że żadne inne wskazówki nie zdradzą ich powrotu. Sheldrake odkrył, że zwierzęta zaczynały zachowywać się pobudliwie dokładnie wtedy, gdy u właściciela pojawiała się intencja powrotu do domu. To sugeruje zaś istnienie pewnego związku pomiędzy świadomością zwierzęcia a świadomością jego właściciela.

Rozstrzygająca anegdota ze świata zwierząt mówi o kurczaku, który w połowie XX wieku zyskał sławę jako „Cudowny Mike” po tym, jak przeżył próbę ścięcia głowy na pieńku. Mimo że ponad szyją pozostał mu jedynie pień mózgu i jedno ucho, kurczak pozostał przy życiu. Właściciel, widząc jego wytrzymałość, postanowił go oszczędzić, a pokarm i wodę umieszczał przez zakraplacz bezpośrednio w jego szyi. Mike żył bez głowy przez kolejne dwa lata – chodził i zachowywał się normalnie, a nawet podróżował z cyrkiem. W przypadku Mike’a niemożliwa zdaje się argumentacja, że jego świadomość była zlokalizowana w mózgu.

Jeśli przyjmiemy chwilowo założenie, że świadomość rzeczywiście może wykraczać poza mózg, pomoże to także wyjaśniać niektóre zjawiska obecnie określane jako mediumistyczne lub paranormalne (zwróć uwagę, czy twoja lewa półkula wykazuje pogardliwy stosunek do tych terminów, co jest powszechną reakcją w społeczności naukowej). Jednym z przykładów niech będzie zjawisko, które badacze Russell Targ i Harold Puthoff z Uniwersytetu Stanforda, nazwali „zdalnym postrzeganiem”, czyli umiejętnością widzenia odległych przedmiotów i miejsc jedynie przy pomocy „wewnętrznego oka”. W latach 70. i 80. program mający na celu badanie i rozwijanie technik zdalnego postrzegania był w istocie finansowany przez podległą amerykańskiemu rządowi Centralną Agencję Wywiadowczą[87].

Zdalne postrzeganie to jedynie wymyślne określenie tego, co w parapsychologii nazywa się „jasnowidzeniem” (clairvoyance – słowo to pochodzi od francuskich wyrazów oznaczających „jasny” i „wizja”) i odnosi się do zdolności pozyskiwania informacji na temat danej osoby, obiektu lub wydarzenia poprzez postrzeganie pozazmysłowe. Zdolność postrzegania czegoś, co leży poza zasięgiem twoich fizycznych zmysłów, może równie dobrze oznaczać, że twoja świadomość także udaje się do tego odległego miejsca.

Jeśli uznamy, że przykłady mediumistycznych zdolności mają w sobie ziarno prawdy, sądzę, że sugeruje to, iż świadomość – przynajmniej u pewnych ludzi i w pewnych okolicznościach – rzeczywiście może wykraczać poza mózg. Co więcej, taka idea może także częściowo wyjaśniać zjawisko intuicji.

Mimo że koncepcje te są spekulacjami, jedno mogę potwierdzić z całą pewnością – że pomimo największych wysiłków i najlepszych technologii, jakimi dysponuje współczesna nauka, społeczności neuronaukowej nie udało się zlokalizować świadomości w mózgu. Być może przyczyną takiego stanu rzeczy jest to, że świadomości tam po prostu nie ma. A co, jeśli mózg nie jest właścicielem świadomości, ale jest z nią połączony lub sam stanowi jej część?

Jeśli świadomość powstaje w mózgu, jedynie łącząc się z większym polem świadomości, a nie istniejąc jako obiekt wewnątrz mózgu, to – podobnie jak nasze poczucie jaźni – zaczyna ona przypominać czasownik, a nie rzeczownik. Rzeczowniki są trwałe i nieruchome, podczas gdy czasowniki – płynne i aktywne. Czasowniki przemieszczają się w czasie i przestrzeni, są więc trudne do zlokalizowania.

Być może każdego ranka świadomość dostraja się do siedmiu miliardów mózgów. Po przebudzeniu owa świadomość miałaby dostęp do określonych wspomnień i siedmiu miliardów unikalnych perspektyw (swoich własnych „pilotów”), a wtedy odradzałby się interpretator. Być może właśnie to wydarzyło się dzisiejszego ranka. Być może świadomość utożsamia się z konkretną osobą, nigdy nie podejrzewając, że może nią nie być – tak jak ty sądzisz, że jesteś teraz sobą. Jeśli tak jest w istocie, być może koncepcja świadomości jako „obserwatora” – często wspominana w duchowych kręgach – będzie bardziej zrozumiała po prostu jako „obserwacja”.

Jeśli to prawda, wówczas nasze najbardziej podstawowe przekonania uległyby załamaniu. Spośród wszystkich omawianych tu koncepcji idea, że świadomość umiejscowiona jest za naszymi oczami i pomiędzy uszami, wydaje się nam solidna niczym głaz. To doświadczenie jest ściśle powiązane z iluzją wewnętrznej jaźni. Obie te idee współpracują ze sobą, zaś wynik tej współpracy jest taki, że z perspektywy wnętrza czaszki wydaje się, że „ja” rzeczywiście tam jest. Mam nadzieję, że zaczynasz brać pod uwagę, iż obie te idee – indywidualnej świadomości i wewnętrznej jaźni – mogą równie dobrze być iluzjami.

Określając, czym jest świadomość, współczesna nauka opiera się na założeniu, że obiekty materialne – takie jak mózg – są czymś pierwotnym. Rozumiem przez to, że naukowcy uważają, iż mózg i tylko mózg może dać początek świadomości. Zastanówmy się jednak ponownie: czy możliwe, że prawdziwa jest sytuacja odwrotna? Czy świadomość daje początek materii? Mówi o tym wiele wschodnich szkół filozoficznych – a jeśli mają one rację co do nieistnienia jaźni, czy mogą mieć rację także w tej kwestii? Nauczyciel adwajtawedanty Nisargadatta Maharaj, powiedział: „Nie ty jesteś w świecie, ale świat jest w tobie. To tylko wynik świadomości”. Idea ta zaczyna coraz bardziej brzmieć jak Sutra Serca, w której pustka (przestrzeń) daje początek formie (materii). Mimo że pełne omówienie tego zagadnienia wykracza poza ramy tej książki, kwestia ta daje nam wiele do myślenia.

Eksploracje

Niewłaściwie ukierunkowana świadomość

Dwa następne ćwiczenia pokazują, jak łatwo jest zmienić relację pomiędzy świadomością a ciałem, co sugeruje, że świadomość jest bardziej elastyczna – a przy tym słabiej zakorzeniona w mózgu – niż możemy sądzić.

Pierwsze z nich jest na tyle proste, że przeprowadzam je na swoich zajęciach. Proszę dwóch studentów, by usiedli na krzesłach, jeden zaraz za drugim, i skierowali twarz w tę samą stronę. Student A siedzi z tyłu, przodem do pleców studenta B. Następie proszę obu studentów, by zamknęli oczy albo zawiązali je przepaskami. Jako prowadzący eksperyment chwytam prawą dłoń studenta A swoją prawą dłonią i prowadzę jego palec wskazujący tak, by stukał w nos studenta B, siedzącego przed nim. W tym samym czasie swoją lewą dłonią stukam w nos studenta A. Kontroluję oba stukania w taki sposób, by były idealnie zsynchronizowane.

Zastanówmy się nad przekazem, jaki jest wysyłany do mózgu studenta A: moja dłoń znajduje się 60 centymetrów przede mną i dotyka nosa. W niewiarygodny i niezawodny sposób mózg studenta A dokonuje więc radykalnej rewizji swojego poglądu w oparciu o fizyczne dowody: zakłada więc, że to jego własny, prawdziwy nos ma 60 centymetrów długości. Po eksperymencie student A relacjonuje niekiedy, że czuł, jak jego nos powoli rośnie, czasem zaś zdaje się rosnąć natychmiast. To doświadczenie często jest tak silne i zaskakujące, że pomimo obecności na sali innych osób, wywołuje u studenta A krzyk.

Inny wariant tego złudzenia stosuję w laboratorium. Potrzeba do niego sztucznej, gumowej dłoni (można ją nabyć w sklepach z akcesoriami na Halloween), stołu i dużego kawałka kartonu[88]. Badany siedzi przy stole i kładzie swoją dłoń przed sobą. Karton jest ustawiony pionowo, więc badany nie widzi swojej dłoni. Sztuczna dłoń ustawiona jest przed badanym i spoczywa w takiej pozycji, jaką naturalnie przyjmuje jego własna dłoń. Następnie eksperymentator prosi badanego, by spojrzał na sztuczną dłoń, podczas gdy zadaje on serię dotknięć i krótkich uderzeń zarówno sztucznej dłoni, jak i prawdziwej dłoni badanego. Uderzenia są losowe, lecz w pełni zsynchronizowane. Ponownie zastanówmy się nad przekazem odbieranym przez mózg badanego: patrzę na sztuczną dłoń, która jest dotykana dokładnie w tym samym czasie, co moja własna dłoń. Następnie mózg badanego dokonuje radykalnej rewizji swojego poglądu: sztuczna dłoń w rzeczywistości jest moja. W istocie badany przenosi swoją świadomość do owej sztucznej, gumowej ręki.

Kiedy badany odczuje iluzję, eksperymentator może zrobić ze sztuczną dłonią wszystko, od zmiażdżenia jej młotkiem do nakłucia długą igłą. W przeprowadzonych dotąd eksperymentach badani reagowali tak, jakby doświadczali rzeczywistego bólu od miażdżenia lub nakłuwania swojej prawdziwej dłoni.

Wspominany wcześniej neuronaukowiec, dr V.S. Ramachandran, opracował interesującą terapię dla osób doświadczających tzw. kończyn fantomowych[89]. Osoby, które straciły kończynę, mają niekiedy osobliwe doznanie, że nadal jest ona na swoim miejscu. W najgorszym wypadku takie wrażenie prowadzi do odczuwania bólu fantomowego. W jednym z przypadków fantomowa dłoń pacjenta miała tak silnie zaciśniętą pięść, że fantomowe paznokcie wbijały się w dłoń, wywołując nieznośny ból. Jednak w jaki sposób medycyna może uśmierzyć ból w kończynie, której w ogóle nie ma? Ramachandran uważa, że stosując wobec mózgu pacjenta pewien podstęp, można spowodować ulgę. Badacz zaprojektował pudełko z lustrami wykonane w taki sposób, że kiedy pacjent wkłada w otwór zdrową dłoń, lustra wywołują wrażenie, jakby miał on obie dłonie – brakująca dłoń jest bowiem zastępowana przez odbicie zdrowej kończyny. Podczas tej terapii pacjent wkładał w otwór swoją istniejącą dłoń, a następnie otwierał zamkniętą pięść. Jedyne, co mózg – czy może świadomość – potrzebowała zobaczyć to to, jak fantomowa dłoń pacjenta otwiera swoją zaciśniętą pięść. Wówczas ból mijał.

Sprawdź swoje mediumistyczne zdolności

To ćwiczenie jest zabawnym sposobem na samodzielne przetestowanie założenia, że świadomość może wykraczać poza czaszkę. Będziesz potrzebował talii kart, cichego pomieszczenia i co najmniej czterech znajomych, którzy będą ci towarzyszyć. Najpierw weź ze stosu pięć losowo wybranych kart i ułóż je na stole figurami do góry. Następnie wybierz jedną osobę, która będzie „odbiorcą”, i poproś ją, by na chwilę opuściła pokój. Pozostałe osoby, „nadawcy”, wybierają jedną spośród tych pięciu kart. Zaproś „odbiorcę” z powrotem do pokoju, ale nie mów jej, która karta została wybrana.

Poproś wszystkich „nadawców”, by zachowali ciszę i nie nawiązywali kontaktu wzrokowego z „odbiorcą”, który w tym czasie utrzymuje dłoń nad każdą z kart, aby sprawdzić, czy potrafi „wyczuć” tę właściwą. Oto ostatni krok: kiedy „odbiorca” trzyma swoją dłoń nad niewłaściwą kartą, każdy członek grupy „nadawców” powinien powiedzieć w myśli „nie”, tak jakby wysyłał mu wiadomość. Kiedy „odbiorca” trzyma dłoń nad właściwą kartą, „nadawcy” powinni powiedzieć w myśli „tak”, aby dać znać „odbiorcy”, że właśnie ta karta została wybrana. „Odbiorca” nie powinien się spieszyć, ale szukać subtelnej różnicy w odczuciu, kiedy trzyma dłoń nad każdą z kart. W końcu „odbiorca” podejmuje decyzję. Statystycznie – przy założeniu, że do dyspozycji jest pięć kart – prawidłowy wybór powinien obejmować 20 procent przypadków. Mój przyjaciel, który wykonuje to ćwiczenie regularnie, twierdzi, że odsetek ten jest zawsze większy, a u niektórych grup sięga nawet 80 procent przypadków. Mimo że trudno nazwać to ćwiczenie badaniem naukowym, jest to rozrywkowy sposób na samodzielne sprawdzenie swoich zdolności[90].

ROZDZIAŁ ÓSMY

Odnajdując swoje prawdziwe „ja”

Na końcu wszystko ułoży się dla ciebie pomyślnie.

– Ramana Maharishi

Każdego semestru przynajmniej jeden student pyta mnie, niekiedy z zauważalnym zmartwieniem: „Skoro mój lewopółkulowy interpretator jest fikcją, kto jest prawdziwym mną?”. Spróbuję odpowiedzieć na to pytanie – jak odpowiadam moim studentom – jednak zanim to zrobię, pragnę ci przypomnieć, że lewopółkulowy interpretator zawsze o to pyta. Wynika to stąd, że interpretator uwielbia wnioskowanie i poczucie pewności, ma także nieustającą potrzebę „myślenia o wszystkim”. Postawione tu pytanie jest zaś przykładem samego procesu, który tworzy i podtrzymuje ustanowioną przez siebie fikcję.

Jeśli chodzi o prawą półkulę – być może już zna odpowiedź lub też niewiele ją ona obchodzi. Inna możliwość mówi, że „prawdziwy ty” – kimkolwiek on jest – uwielbia tajemnice. Tak czy inaczej, postaram się odpowiedzieć na to pytanie, korzystając z metody przemawiającej do obu stron mózgu – za pomocą prostej opowieści.

Na Wschodzie znana jest klasyczna bajka o grze w chowanego. Opowiadają ją różni mistrzowie, lecz wszystkie jej warianty wyglądają mniej więcej tak: na początku istniał tylko Bóg, więc nie miał on z kim grać, poza samym sobą; Bóg stworzył więc grę w chowanego, lecz jedyny sposób, w jaki mógł w nią grać, polegał na udawaniu, że jest kimś, kim nie jest, i że nie jest kimś, kim jest; innymi słowy, Bóg mógł grać w tę grę, jedynie zapominając o sobie samym; Bóg zagubił się w każdym z nas i w całym naszym dramacie po to, aby doświadczyć przygody – nawet, jeśli jej skutki bywają opłakane; nawet największe cierpienie jest jak zły sen, a wszystko skończy się, gdy Bóg się obudzi.

Wyobraź sobie, że jesteś wszechmocną i wszechwiedzącą istotą, a cała twoja egzystencja jest wieczną rozkoszą. Czy wybrałbyś taką egzystencję, gdybyś mógł? A co, jeśli jedynym sposobem na wzbudzenie zainteresowania światem byłoby ukrycie się przed sobą samym lub bycie dokładnie tym, czym się nie jest, tak jak w grze w udawanie? Nagle gra byłaby w toku, a odnajdowaniu samego siebie towarzyszyłyby wielki dramat i ekscytacja. Oczywiście, nigdy byś się nie dowiedział, że to gra – inaczej nic by nie zadziałało.

Czy miałbyś wówczas ochotę na oglądanie filmu, w którym nie ma żadnych konfliktów, żadnych czarnych charakterów i żadnych wyzwań do pokonania, a bohaterowie do niczego nie dążą i niczego nie mogą osiągnąć? W takim filmie wszystko byłoby dobrze tak, jak jest. Aktorzy siedzą w medytacyjnym uniesieniu, spacerują na łonie natury lub trzymają się za ręce – a my możemy ich przy tym wszystkim oglądać. Trudno wyobrazić sobie taki film, a jeszcze trudniej pomyśleć, by mógł się komuś podobać. Nawet z najzdolniejszymi aktorami i najlepszymi efektami specjalnymi okazałby się zapewne kinowym fiaskiem.

A teraz pomyśl, ile rozrywki przyniosłyby zakłady w swoim własnym kasynie. Nie sposób byłoby w nim naprawdę wygrać, bo gdybyś rzeczywiście wygrał, w istocie byś przegrał, a gdybyś przegrał – nadal byłbyś wygranym. Jedyny sposób na zabawianie się we własnym kasynie to zapomnieć, że jest się jego właścicielem. Dopiero wtedy wygrane będą ekscytować, a przegrane – dołować; nawet, jeśli żadne z nich nie będą realne.

Chociaż osobliwie może brzmieć sugestia, że właśnie to się nam przydarza, myślę – czy raczej czuję – że ta opowieść mówi o prawdziwej naturze naszej egzystencji. Być może wieczna, wszechmocna siła zrobiłaby dokładnie to, co dzieje się teraz, ukrywając się przed sobą samą na miliardy sposobów – także teraz, w tobie, kiedy czytasz to zdanie nieświadomy jej istoty, a jednocześnie zdajesz sobie sprawę, że wszystko jest w idealnej harmonii.

Każda gra, tak jak każda przygoda, wymaga wyzwania, które musi zostać przezwyciężone, lub złowrogiej siły, z którą należy walczyć i którą należy zniszczyć. Chrześcijanie nazywają ją złem lub grzechem, buddyści – trzema truciznami (lękiem, pożądaniem i ułudą), freudyści określają ją jako id, zaś Jung nazywał ją Cieniem. Jest to jednak ten sam mechanizm, wpleciony w strukturę wszechświata, zaangażowany w grę i niekończącą się tajemnicę.

Problem z każdą grą, nawet tą bezkresną grą we wszechświat, jest taki, że dopóki nie ma możliwości przegranej – a musi to być „realna” przegrana – nie ma samej gry. Największą ze wszystkich gier jest gra w życie i śmierć. Gdyby śmierć nie wydawała się prawdziwa, cała gra byłaby pozbawiona znaczenia. Śmierć zdaje się realną, autentyczną przegraną, bo gdyby było inaczej, stracilibyśmy zainteresowanie grą.

Pamiętam, kiedy mój syn był mały i goniłem go, udając, że jestem potworem. Śmiejąc się, krzyczał w kółko: „Potwór chce mnie dopaść!”. Bawiliśmy się także w grę „Nie puszczaj mnie!”, w której trzymałem go, a on przechylał się do tyłu tak, że niemal spadał z moich kolan. Obaj śmialiśmy się na okrągło, zwłaszcza wtedy, kiedy pozwalałem mu przechylić się nieco dalej, czyniąc grę bardziej ekscytującą. Była to wczesna forma dramatu, pozbawiona powagi, jaką nadajemy mu w późniejszym życiu, kiedy zapominamy, że pierwotną naturą dramatu jest właśnie gra.

Kiedy jesteśmy dorośli, nasze potwory stają się niezwykle realne – przyjmują wówczas postać bankructwa, samotności, utraty pracy, choroby czy śmierci. Jako dorośli naprawdę wierzymy, że potwory mogą nas „dopaść”, a wtedy nas zniszczą. W jakiś sposób gra, która zaczęła się od wbudowanego zaworu bezpieczeństwa i niemożności powstrzymania się od śmiechu, kończy się stresem, depresją i lękiem. To nie przypadek, że w miarę, jak nasze organizmy się starzeją, nasze poczucie jaźni staje się coraz silniej osadzone, a nasza skłonność do doświadczania psychicznego cierpienia wzrasta.

Zastanówmy się teraz nad czymś innym: a co, jeśli sposobem na „wygranie” gry jest doświadczalne odkrycie, że to wszystko jest jedynie grą, i że ty sam jesteś jej twórcą? Podkreślając wagę doświadczenia tego odkrycia, uważam, że właśnie ono było niegdyś udziałem Buddy, Lao Tzu i innych starożytnych mistrzów Wschodu. Kiedy ich identyfikacja z jaźnią uległa załamaniu, załamaniu uległo także wszelkie powiązane z nią psychiczne cierpienie.

Jeśli psychiczne cierpienie przynosi jakąkolwiek korzyść, to być może taką, że pomaga nam otworzyć oczy na grę, na ów bezkresny dramat, jakim jest istnienie. Buddyzm naucza, że „tam, gdzie nie ma mułu, nie wyrośnie kwiat lotosu”. Zgodnie z przekazem, Budda był we wczesnym okresie swego życia chroniony przed cierpieniem i gdyby nie wyruszył ze swego pałacu, aby je poznać, nigdy nie osiągnąłby swoich wglądów. Gdyby nie twoje cierpienia, ty także nie byłbyś teraz tu, gdzie jesteś.

Podsumujmy te rozważania kilkoma wyraźnymi wskazówkami, jak grać w tę kosmiczną grę.

Jednym ze sposobów jest zanegowanie przedstawionych tu idei lub wyparcie ich z pamięci i kontynuowanie przekonania, że twoja lewa półkula jest w istocie tobą. Zachowasz wówczas swoją tożsamość i nadal będziesz odgrywał swoją rolę w tym światowym teatrze, który nazywamy współczesnym społeczeństwem. W wymiarze kategorii i interpretacji zdarzają się dobre dni, lecz zdarzają się także złe dni. Istnieją przyjaciele, ale także wrogowie. W tym lewopółkulowym świecie możesz wygrać, lecz czasem możesz przegrać. Możesz odczuć dreszcz zwycięstwa, ale także niepokój porażki. Gra rozgrywana jest z przeraźliwym poczuciem powagi i konieczności – tak, jakby w ogóle nie była grą.

Oczywiście, istnieją wady takiego podejścia. Życie jest postrzegane jako krótkie. Śmierć i choroba stają się twoimi przeciwnikami. Ty sam musisz pracować tak ciężko, jak to możliwe i tak długo, jak to możliwe, usiłując zasłużyć na możliwie największe zaszczyty – czy to materialne, czy duchowe. Podobnie jak większość z nas, twoje aktorskie ego jest jedynie dodatkiem do tła światowej sceny. Zawsze istnieje jednak szansa na uzyskanie statusu gwiazdy – i dla tej właśnie szansy wiele osób znosi cierpienie. W takim wyborze nie ma niczego złego – wszak zarówno w przeszłości, jak i obecnie, jest to podejście najszerzej rozpowszechnione na naszej planecie. Osobom zupełnie ignorującym wszystkie te idee moglibyśmy nawet powiedzieć, że są tak wytrawnymi graczami, iż ich lewa półkula zasługuje na gratulacje.

Jeśli przejdziemy do sytuacji przeciwstawnej, kolejną możliwością okaże się pełne zaangażowanie w czynności powiązane z prawą stroną mózgu w poszukiwaniu tego, co wiele osób określa jako oświecenie. Wybór ten obejmuje w swym najpełniejszym wymiarze podążanie ścieżką świętych, starożytnych mistrzów i mnichów największych tradycji duchowych świata – oraz, oczywiście, Buddy. Medytacja, uważność[3], modlitwa, joga czy koncentracja na współczuciu, wdzięczności i połączonej naturze wszelkiego istnienia są godnymi uwagi punktami wyjścia. Ostateczny sposób „dotarcia do celu” jest jednak w znacznej mierze tajemnicą niemożliwą do ujęcia w słowa. Istnieje wszak szereg znaków i wskazówek, jakie zostawili za sobą różni adepci. Jeśli takie jest twoje powołanie, kłaniam się i życzę udanej podróży.

Trzecią sposobność można nazwać środkową ścieżką, ponieważ każda twoja stopa umieszczona jest w jednej z dwóch poprzednich możliwości. Wówczas traktujesz grę na tyle poważnie, że cieszysz się, kiedy twój syn wygrywa mecz piłki nożnej, i smucisz się, kiedy nie dostajesz awansu w pracy. Oczywiście w obu tych przypadkach nie bierzesz zwycięstwa ani porażki zbyt poważnie, ponieważ ponad nimi utrzymujesz subtelny uśmiech – uśmiech symbolizujący twoje zrozumienie, że bez porażki nie ma zwycięstwa, a każde zwycięstwo ostatecznie zależy od porażki.

Podążając ową środkową ścieżką, możesz spojrzeć na zaśmiecony magazyn sklepu spożywczego, widząc w nim jednocześnie kwintesencję nieładu i wyraz ludzkiej kreatywności. Kiedy ktoś zajedzie ci drogę samochodem, możesz czuć przypływ złości, a jednocześnie śmiać się wewnątrz siebie z absurdalności tego dramatu. Możesz doświadczać chwil, kiedy doznajesz pozbawionej ego świadomości i całkowitego oddania zasadzie „nie ma jaźni, nie ma problemu”, a kilka minut później twoje ego budzi się, kiedy mijający cię współpracownik zupełnie cię ignoruje.

Być może już rozgrywasz grę właśnie w ten sposób. Możliwe, że medytujesz lub praktykujesz uważność i odczuwasz wówczas rodzaj duchowego uziemienia, a później twoje ego ulega aktywizacji i złości się, że wyszedłeś już z biura. Możliwe, że chodzisz na zajęcia z jogi i czujesz się na nich wspaniale, ale przeklinasz osobę, która zarysowała ci samochód. Uświadamianie sobie owych machinacji umysłu bez przywiązywania się do nich można nazwać współczesną środkową ścieżką.

Bez względu na to, którą opcję gry wybierzesz, mam nadzieję, że czytając tę książkę oraz zapoznając się z lewopółkulowym interpretatorem i jego sposobami działania, będziesz potrafił traktować go nieco mniej poważnie. Dzięki temu zapewne ograniczysz swoje cierpienia.

Możesz nawet przestać tak usilnie dążyć do zmiany określonych rzeczy w swoim życiu lub do stania się tym czy tamtym w przyszłości, ponieważ zaczynasz zauważać, że problemy, które starasz się przezwyciężyć, są przede wszystkim wytworami twojego lewopółkulowego interpretatora. Dostrzegasz więc, że kiedy zostaną one przezwyciężone, lewopółkulowy interpretator po prostu wykreuje nowe problemy. Może to być prawdą nawet w przypadku osób podążających ścisłą, duchową ścieżką – jak zauważa bowiem były profesor Harvardu, Richard Alpert (obecnie znany jako Ram Dass), „Wszelkie praktyki duchowe są iluzjami stworzonymi przez iluzjonistę, aby uciec od iluzji”.

Podążając ową środkową ścieżką, zauważasz, że twoje prawdziwe „ja” już znajduje się w stanie niezmąconej harmonii, a to dlatego, że twój lewopółkulowy interpretator nie ma rzeczywistej władzy, by wprowadzać do twojego życia jakiekolwiek zmiany – choć założę się, twój lewopółkulowy interpretator właśnie się temu sprzeciwia. Pomyśl o tym w ten sposób: czy dym unoszący się nad fabryką może w jakikolwiek sposób wpłynąć na działanie samej fabryki? Jak frustrujące może być przekonanie, że fikcyjna postać Sherlocka Holmesa jest w stanie rozwiązać zagadkę w rzeczywistym świecie? Kiedy to zrozumiemy, zaczynamy dostrzegać, że jesteśmy dokładnie tam, gdzie mamy być, i robimy dokładnie to, co mamy robić.

Mimo więc, że książka ta przedstawia różne sposoby na uwolnienie się od lewej półkuli, być może twoje „prawdziwe ja” już tego dokonało. Jest to ten rodzaj paradoksu, który doprowadza interpretatora do frustracji, jednak aby tego doświadczyć, należy doświadczyć także swawolnej natury rzeczywistości, co prowadzi nas z powrotem do opowieści o Bogu grającym w chowanego.

Ludzie lubią przerażające filmy i przejażdżki w parkach rozrywki, ponieważ wiedzą, że w rzeczywistości nic im nie grozi. Na tej samej zasadzie uniwersalna świadomość wie, że nic z tego, co nas otacza, nam nie zagraża – nawet to, co lewa półkula uznałaby za wielką tragedię. Gdybyś był wszechmocną i wszechwiedzącą świadomością, nigdy nie poznałbyś smutku, straty, niepokoju, zaskoczenia czy ekscytacji towarzyszącej nieznanej przyszłości. Wszechwiedząca świadomość nie mogłaby śmiać się z żartów ani opłakiwać tragedii. Rozgrywając swoją grę, świadomość rozkoszuje się każdym możliwym doświadczeniem, a jedynym sposobem, by mogła tego dokonać, jest jej zagubienie się w każdym z nas. Jeśli chciałbyś zgromadzić nieskończony zbiór doświadczeń, musiałbyś stworzyć szereg fikcyjnych osobowości biorących siebie nadzwyczaj poważnie i zaprogramować je tak, by zawsze pragnęły tego, czego nie mają.

Tak samo, jak szklanka wody daje większe zadowolenie po długotrwałej drodze przez pustynię, tak doświadczenie współzależności wszystkich rzeczy daje większe spełnienie po iluzji oddzielenia. Oto radość z gry. Oto radość z przebudzenia.

Owa gra jest przywilejem i przygodą, choć niekiedy bywa komedią, a niekiedy także tragedią. Całość tworzy zaś gobelin – nie możesz wyciągnąć jednej, wybranej nici, nie naruszając przy tym pozostałych, ponieważ wszystkie one są ze sobą splecione, definiując siebie nawzajem, a nawet powołując siebie nawzajem do istnienia. Być może twoje prawdziwe „ja” wie o tym doskonale, bo samo utkało ów gobelin. Jeśli książka ta spełnia swoje zadanie, to powinna przypominać nam, że nie ma szczególnego miejsca, do którego powinniśmy się udać, ani szczególnego zadania, które powinniśmy wykonać, bo już jesteśmy dokładnie tam, gdzie trzeba, i robimy dokładnie to, co trzeba. Oczywiście pod warunkiem, że twoje prawdziwe „ja” nie jest nigdzie i nie robi nic. Choć można także powiedzieć, że jest wszędzie i robi wszystko.

Brzmi to jak udany koan, nad którym warto się zastanowić.

Eksploracje

Kim jestem?

W wielu tradycjach duchowych jedno z najbardziej podstawowych pytań brzmi: kim jestem? Zamiast odpowiadać na nie przy pomocy lewopółkulowego interpretatora – poprzez opisowe etykiety, porównania, kategorie czy postrzeganie wzorów – spróbuj skierować swój umysł do własnego wnętrza, aby przekonać się, czy potrafisz znaleźć tam źródło myśli o swoim „ja”. Możesz to zrobić zarówno podczas medytacji, jak i o dowolnej porze dnia, choćby przez kilka sekund. W trakcie tej praktyki zwróć uwagę na to, że odpowiedź może pojawić się nie w formie myśli, ale uczucia – takiego, jakie można odnaleźć wśród otaczającej nas przestrzeni i ciszy.

Inne, powiązane pytania, nad którymi warto się zastanowić podczas tego ćwiczenia, to:

• Czy jestem imieniem, które zostało mi nadane?

• Czy jestem płcią, która została mi przypisana?

• Czy jestem pracą, którą wykonuję?

• Czy jestem rolami społecznymi, które odgrywam?

• Czy jestem wiekiem, który przypisuje mi społeczeństwo?

• Czy jestem inteligencją, przez którą definiuje mnie społeczeństwo?

• Czy jestem swoim poziomem wykształcenia?

• Czy jestem ciałem, przez które definiują mnie inni?

• Czy jestem myślami w swojej głowie?

• Czy jestem swoimi wspomnieniami?

• Czy jestem swoimi preferencjami i upodobaniami?

• Czy jestem swoimi pragnieniami?

• Czy jestem swoimi emocjami?

• Czy jestem swoimi przekonaniami?

• Czy jestem swoimi reakcjami?

• Czy jestem swoimi oczekiwaniami?

• Czy jestem filmami, które rozgrywają się w moim umyśle?

• Czy jestem tajemnicą?

Twojego prawdziwego „ja” nie można ująć w słowa, kategorie, etykiety, przekonania, emocje, czy cokolwiek innego, co określa się jako „znane”.

Podziękowania

Pragnę podziękować mojej żonie Janie, synowi Nickowi i córce Zoe za to, że stale zachęcają mnie do podążania za prawopółkulowym błogostanem. Chciałbym także podziękować wszystkim pracownikom Hierophant Publishing, których obecność jest wyczuwalna w całej tej książce. Dziękuję zwłaszcza Randy’emu Davili, którego intuicja i mądrość były nieocenioną pomocą w czasie powstawania tej książki. Na moją wdzięczność za pomoc okazaną podczas tej przygody zasłużyli także: Ben Knight (Zen Ben), Lara Patriquin, Rob Smith, Janet Lee McKnight, Bill Roman, Gary Clise, Christy Homerski, Steve Christman, Shad Connelly i Josh Hudson.

O Autorze

Chris Niebauer uzyskał doktorat z neuropsychologii kognitywnej na Uniwersytecie w Toledo i specjalizuje się w różnicach pomiędzy funkcjonowaniem lewej i prawej półkuli mózgu. Obecnie jest wykładowcą na Slippery Rock University w Pensylwanii, gdzie prowadzi zajęcia poświęcone świadomości, uważności, różnicom między półkulami mózgu, a także sztucznej inteligencji.

Przypisy i bibliografia

Wszystkie odniesienia do Buddy i jego cytaty pochodzą z dwóch następujących źródeł, chyba że zaznaczono inaczej: The Dhammapada: The Saying of the Buddha (1976), trans. Thomas Byrom, New York, Knopf; „Anatta-lakkhana Sutta: The Discourse on the Not-self Characteristic” (SN 22.59), trans. N.K.G. Mendis. Access to Insight (BCBS Edition), 13 czerwca 2010, http://www.accesstoinsight.org/tipitaka/sn/sn22/sn22.059.mend.html.

[1] Jedna z pierwszych książek popularyzujących związek między filozofią Wschodu a fizyką to: Capra, F. (1975). The Tao of Physics. An Exploration of the Parallels Between Modern Physics and Eastern Mysticism. Berkeley: Shambhala [wyd. polskie: Capra F. (1994), Tao fizyki. W poszukiwaniu podobieństw między fizyką współczesną a mistycyzmem Wschodu, tłum. P. Macura, Kraków: Nomos].

[2] Houshmand, Z., Wallace, B., Livingston, R. (1999). Consciousness at the Crossroads: Conversations with the Dalai Lama on Brain Science and Buddhism, Snow Lion, Ithaca, NY. Ta książka jest wynikiem spotkań Dalajlamy z grupą uznanych neuronaukowców i psychiatrów.

[3] Kaul, P., Passafiume, J., Sargent, C. R., O’Hara, B. F. (2010). „Meditation acutely improves psychomotor vigilance, and may decrease sleep need”. Behavioral and Brain Functions, 6: 47.

[4] Więcej o zmianach zachodzących w mózgu pod wpływem medytacji można dowiedzieć się z wykładu Sary Lazar „How Meditation Can Reshape Our Brains: Sara Lazar at TEDxCambridge 2011”, https://youtu.be/m8rRzTtP7Tc.
Bardziej szczegółowa publikacja prezentująca jej pracę to: Lazar, S. (2013), „The neurobiology of mindfulness”, Mindfulness and Psychotherapy, 282–294. Dwie prace poświęcone medytacji, współczuciu i zmniejszeniu ciała migdałowatego to: Hölzel, B., Carmody, J., Evans, K., Hoge, E., Dusek, J., Morgan, L., Pitman, R., Lazar, S. (2010), „Stress reduction correlates with structural changes in the amygdala”, Social Cognitive and Affective Neuroscience, t. 5, cz. 1 (1 marca 2010): 11–17; Hölzel, B. K., Carmody, J., Vangel, M., Congleton, C., Yerramsetti, S. M., Gard, T., Lazar, S. W. (2011). „Mindfulness practice leads to increases in regional brain gray matter density”, Psychiatry Research 191(1): 36–43. http://doi.org/10.1016/j.pscychresns.2010.08.006.

[5] Badania dotyczące tai chi stały się tak rozległe, że powstała przeglądowa publikacja analizująca wiele innych artykułów naukowych (w sumie 107) na ten temat: Solloway, M. R., Taylor, S. L., Shekelle, P. G., Miake-Lye, I. M., Beroes, J. M., Shanman, R. M., Hempel, S. (2016). „An evidence map of the effect of Tai Chi on health outcomes”, Systematic Reviews 5(1).

[6] Büssing, A., Michalsen, A., Khalsa, S. B. S., Telles, S., Sherman, K. J. (2012). „Effects of yoga on mental and Notes and References 151 physical health: A short summary of reviews”, Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine: eCAM, 165410. http://doi.org/10.1155/2012/165410.

[7] Villemure, C., Čeko, M., Cotton, V. A., Bushnell, M. C. (2015). „Neuroprotective effects of yoga practice: Age-, experience-, and frequency-dependent plasticity”, Frontiers in Human Neuroscience, 9: 281. http://doi.org/10.3389/fnhum.2015.00281.

[8] Creswell, J. D. (2015), „Biological pathways linking mindfulness with health”, w: Brown, K. W., Creswell J. D., Ryan, R. (red.), Handbook on Mindfulness Science. Guilford Publications, New York, NY; Creswell, J. D., Taren, A., Lindsay, E., Greco, C., Gianaros, P., Fairgrieve, A., Marsland, A., Brown, K., Way, B., Rosen, R., Ferris, J. (2016). „Alterations in resting state functional connectivity link mindfulness meditation with reduced interleukin-6: a randomized controlled trial”, Biological Psychiatry; DOI: 10.1016/j.biopsych.2016.01.008.

[9] Morin, A. (2010). „Self-recognition, theory-of-mind, and self-awareness: What side are you on?”, Laterality, 16(3): 367–383.

[10] Wei, W. W. (1963). Ask the Awakened: the Negative Way. Sentient Publications.

[11] Jak stwierdził neuronaukowiec Tim Crow: „Jedynie w świetle lateralizacji półkul mózgowych osiągnięcia psychologii człowieka nabierają jakiegokolwiek sensu”. Inaczej mówiąc, jedynym sposobem, by zrozumieć, kim naprawdę jesteśmy, jest badanie lewej i prawej półkuli mózgu.

[12] Do prac omawiających funkcję „interpretatora” lewej półkuli i jej odkrycia należą: Gazzaniga, M. S., LeDoux, J. E. (1978). The Integrated Mind. New York: Plenum Press; Gazzaniga, M.S. (1985). The Social Brain: Discovering the Networks of the Mind. New York: Basic Books; Gazzaniga, M. S. (1998, czerwiec). „The split brain revisited”. Scientific American 279(1): 35–39.

[13] Nisbett, Wilson (1977). „Telling more than we can know: Verbal reports on mental processes”. Psychological Review 84: 231–259; Johansson, P., Hall, L., Sikström, S., Tärning, B., Lind, A. (2006). „How something can be said about telling more than we can know”. Consciousness and Cognition 15(4): 673–692.

[14] Dutton, D. G., Aaron, A. P. (1974). „Some evidence for heightened sexual attraction under conditions of high anxiety”. Journal of Personality and Social Psychology 30(4): 510–517. doi:10.1037/h0037031.

[15] Dienstbier, R. (1979). „Attraction increases and decreases as a function of emotion-attribution and appropriate social cues”. Motivation and Emotion 3: 201–218.

[16] Meston, C., Frohlich, P. (2003). „Love at first fright: Partner salience moderates roller-coaster-induced excitation transfer”. Archives of Sexual Behavior 32(6): 537–544.

[17] Gazzaniga, M. S. (1985). The Social Brain: Discovering the Networks of the Mind. New York: Basic Books.

[18] Konnikova, M. (2013). „The man who couldn’t speakand how he revolutionized psychology”. Dostęp: https://blogs.scientificamerican.com/literally-psyched/the-man-who-couldnt-speakand-how-he-revolutionized-psychology/.

[19] Cytując specjalistę od lateralizacji półkul mózgowych, Joego Hellige’a: „Dominacja lewej półkuli nad wieloma aspektami języka jest najoczywistszą i najczęściej przytaczaną asymetrią poznawczą. Lewa półkula zdaje się pełnić dominującą rolę zwłaszcza w procesie generowania mowy […]”. Zob.: Hellige, J. B. (1993). Hemispheric Asymmetry: What’s Right and What’s Left. Cambridge, MA: Harvard University Press. Nie oznacza to jednak, że prawa półkula nie odgrywa żadnej roli w przetwarzaniu języka. Używając biznesowej metafory – dyrektor generalny języka znajduje się w lewej półkuli, lecz może posiadać także kilku ważnych pracowników zatrudnionych w prawej półkuli. Przykładowo, prawa półkula wpływa na emocjonalne aspekty języka, więc osoby z uszkodzeniem prawej części mózgu często są podczas komunikacji mówionej bezbarwne pod względem emocjonalnym. Takie osoby mogą także mieć trudności z rozumieniem sarkazmu i metafor, ponieważ te funkcje języka występują w domenie emocjonalnej, a więc poza samym językiem i mową.

[20] Morin, A. (2011). „Self-awareness, Part 2: Neuroanatomy and importance of inner speech”. Social and Personality Psychology Compass 2(12): 1004–1012.

[21] McGilchrist, I. (2009). The Master and His Emissary: The Divided Brain and the Making of the Western World. Yale University Press. Wykład McGilchrista dostępny jest pod adresem: https://www.ted.com/talks/iain_mcgilchrist_the_divided_brain.

[22] Korzybski, A. (1933). Science and Sanity: An Introduction to Non-Aristotelian Systems and General Semantics. Institute of General Semantics, 747–761.

[23] Stroop, J. (1935). “Studies of interference in serial verbal reactions”. Journal of Experimental Psychology 18(6): 643–662. doi:10.1037/h0054651.

[24] Mój akademicki mentor, Steve Christman, wykonał ciekawe badanie dotyczące efektu Stroopa. Założył, że lewa półkula przetwarza symbol koloru (słowo), natomiast prawa – rzeczywisty kolor. Zaobserwował, że osoby ze słabo rozwiniętą komunikacją między półkulami miały najmniejsze trudności, kiedy symbol i rzeczywisty kolor nie pasowały do siebie. Oznacza to, że jeśli obie półkule działają bardziej niezależnie, wówczas przetwarzanie symbolu przez lewą półkulę nie zakłóca przetwarzania koloru przez prawą półkulę. Rzecz jednak w tym, że efekt Stroopa pokazuje, iż lewa półkula traktuje słowo ŻÓŁTY tak, jakby rzeczywiście widoczny był kolor żółty. Christman, S. (2001). „Individual differences in stroop and local-global processing: A possible role of interhemispheric interaction.” Brain and Cognition 45: 97–118. 10.1006/brcg.2000.1259.

[25] Teicher, M., Anderson, S., Polcari, A., Anderson, C., Navalta, C., Kim, D. (2003). „The neurobiological consequences of early stress and childhood maltreatment”. Neuroscience and Biobehavioral Reviews 27: 33–44. Może się to przydarzać jedynie wtedy, gdy traktujemy słowa tak, jakby w istocie były rzeczami, które reprezentują.

[26] Salzen, E. A. (1998). „Emotion and self-awareness”. Applied Animal Behaviour Science 57: 299–313.

[27] Loftus, E. F., Palmer, J. C. (1974). „Reconstruction of auto-mobile destruction: An example of the interaction between language and memory”. Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior 13: 585–589.

[28] Placebo znaczy „będę się podobał” i odnosi się do sytuacji, w której przekonanie pacjenta o konkretnym rezultacie badania w istocie wywołuje ten konkretny rezultat. Mimo że efekt placebo sięga kilkuset lat wstecz w historii medycyny, dopiero w latach 50. XX wieku użyto tego określenia w publikacji naukowej: Beecher, H. K. (1955). „The powerful placebo”. JAMA 1955; 159(17):1602–1606. doi:10.1001/jama.1955.02960340022006.

[29] Ostatnie badania podały w wątpliwość, czy szeroko rozpowszechnione użycie i skuteczność antydepresantów nie wynikają w znacznej mierze z efektu placebo. Zob.: Kirsch, I. (2008). „Challenging received wisdom: Antidepressants and the placebo effect”. McGill Journal of Medicine: MJM 11(2): 219–222.

[30] Benedetti, F., Carlino, E., Pollo, A. (2011). „How placebos change the patient’s brain”. Neuropsychopharmacology: Official Publication of the American College of Neuropsychopharmacology 36: 339–354. 10.1038/npp.2010.81.

[31] Alia-Klein, N., Goldstein, R. Z., Tomasi, D., Zhang, L., Fagin-Jones, S., Telang, F., Wang, G. J., Fowler, J. S., Volkow, N. D. (2007). „What is in a Word? No versus yes differentially engage the lateral orbitofrontal cortex”. Emotion (Washington, D.C.) 7(3): 649–659. http://doi.org/10.1037/1528-3542.7.3.649.

[32] Klasyczną pozycją poświęconą koanom jest: Hori, V. (2003). Zen Sand: The Book of Capping Phrases for Kōan Practice. University of Hawaii Press.

[33] Nie oznacza to jednak, że prawa półkula nie jest w stanie rozpoznawać wzorów. W istocie nawet we wczesnych badaniach nad pacjentami o rozszczepionym mózgu zademonstrowano, że jeśli słowo „łyżka” zaprezentowano tylko prawej półkuli, badany potrafił rozpoznać łyżkę i podnieść ją lewą ręką. Jest to bardziej kwestia proporcji. W rozpoznawaniu wzorów lewa półkula jest jak Jan Sebastian Bach, a prawa – jak garażowy zespół. Ta dysproporcja odgrywa jednak znaczącą rolę w podróży, którą nazywamy ludzkim doświadczeniem. Być może to właśnie ona świadczy o wyjątkowości ludzkiego doświadczenia.

[34] Taylor, I., Taylor, M. M. (1990). Psycholinguistics: Learning and Using Language. Pearson, 367; Gebauer, D., Fink, A., Kargl, R., Reishofer, G., Koschutnig, K., Purgstaller, C., et al. (2012). „Differences in brain function and changes with intervention in children with poor spelling and reading abilities”. PLoS ONE 7(5): e38201. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0038201

[35] Booth, J. R., Burman, D. D. (2001). „Development and disorders of neurocognitive systems for oral language and reading”. Learning Disability Quarterly 24: 205–215.

[36] Rorschach, H. (1924). Manual for Rorschach Ink-blot Test. Chicago: Stoelting.

[37] Wolford, G., Miller, M. B., Gazzaniga, M. (2000). „The left hemisphere’s role in hypothesis formation”. The Journal of Neuroscience 20.

[38] Tucker, D. M., Williamson, P. A. (1984). „Asymmetric neural control systems in human self-regulation”. Psychological Review. 91: 185–215.

[39] Krummenacher, P., Mohr, C., Haker, H., Brugger, P. (2010). „Dopamine, paranormal belief, and the detection of meaningful stimuli”. Journal of Cognitive Neuroscience 22: 1670–1681. Czytelnika może zainteresować fakt, że lewa półkula nie tylko przoduje w dostrzeganiu nieistniejących rzeczy, ale także kreuje obraz jaźni, a więc ego.

[40] Whitson, J., Galinsky, A. (2008). „Seeing patterns when there is nothing to see”. Science: 115–117. doi: 10.1126/science.1159845.

[41] Simonov, P. V., Frolov, M. V., Evtushenko, V. F., Sviridov, E. P. (1977). „Effect of emotional stress on recognition of visual patterns”. Aviation, Space, and Environmental Medicine 48: 856–858.

[42] Proulx, T., Heine, S. J. (2010). „The frog in Kierkegaard’s beer: Finding meaning in the threat-compensation literature”. Social and Personality Psychology Compass 4(10): 889–905. http://dx.doi.org/10.1111/j.1751-9004.2010.00304.x.

[43] Jill Bolte Taylor. „My stroke of insight”. TED Talk. http://www.ted.com:80/talks/jill_bolte_taylor_s_powerful_stroke_of_insight.

[44] Jedną z najważniejszych książek – a być może najważniejszą, jaka do dziś została opublikowana – mówiących o tym, jak i dlaczego obie strony mózgu się różnią, jest: McGilchrist, I. (2009). The Master and His Emissary: The Divided Brain and the Making of the Western World. Yale University Press.

[45] Oryginalne badanie: Mishkin, M., Ungerleider, L. (1982). „Contribution of striate inputs to the visuospatial functions of parietopreoccipital cortex in monkeys”. Behavioral Brain Research. 6 (1): 57–77. Współczesne, ilustrowane prace to: Goodale, M.A., Milner, A.D. (1992). „Separate visual pathways for perception and action”. Trends in Neuroscience 15(1): 20–5; Milner, A.D., Goodale, M.A. (1995). The Visual Brain in Action. Oxford: Oxford University Press.

[46] Termin „przepływ” funkcjonuje także w polskim piśmiennictwie w wersji angielskiej – jako flow (przyp. tłum.).

[47] Csikszentmihalyi, M. (1990). Flow: The Psychology of Optimal Experience. Harper & Row [wyd. polskie: Csikszentmihalyi, M. (2005), Przepływ. Psychologia optymalnego doświadczenia, tłum. M. Wajda-Kacmajor. Taszów: Moderator].

[48] Ramachandran, V. S., Blakeslee, S. (1998). Phantoms in the Brain. New York: William Morrow and Company.

[49] Klein, M. (1981). „Context and memory”. W: L. T. Benjamin Jr., K. D. Lowman (red.), Activities Handbook for the Teaching of Psychology (s. 83). Washington, DC: American Psychological Association.

[50] Pierwotna praca na temat „porcjowania” informacji oraz pamięci krótkotrwałej to: Miller, G. A. (1956). „The magical number seven, plus or minus two: Some limits on our capacity for processing information”. Psychological Review 63: 81–97.

[51] Jedną z pierwszych publikacji na temat tego, jak intensywne przetwarzanie informacji wpływa na zdolność zapamiętywania, jest: Craik, F. I. M., Tulving, E. (1975). „Depth of processing and the retention of words in episodic memory”. Journal of Experimental Psychology: General 104: 268–294.

[52] Frankl, V. (2006). Man’s Search for Meaning. Pocket Books. [wyd. polskie: Frankl V. (2019). Człowiek w poszukiwaniu sensu, tłum. A. Wolnicka, Warszawa: Czarna Owca].

[53] Schooler J. W., Ariely D., Loewenstein, G. (2003). „The pursuit and assessment of happiness may be selfdefeating”. W: J. Carrilo, I. Brocas (red.). The Psychology of Economic Decisions. Oxford: Oxford University Press, s.41–70. Naturalnie, jeśli starasz się być szczęśliwy, nigdy nie będziesz w stanie naprawdę doświadczać muzyki ani niczego innego, co może prowadzić do przyjemności.

[54] Mauss, I. B., et al. (2011). „Can seeking happiness make people unhappy? Paradoxical effects of valuing happiness”. Emotion 11: 807. W tym badaniu pojmowano szczęście jako przewagę pozytywnych emocji; oczywiście jest to co innego, niż znaczenie.

[55] Yang, J. (2014). „The role of the right hemisphere in metaphor comprehension: A meta-analysis of functional magnetic resonance imaging studies”. Human Brain Mapping 35. 10.1002/hbm.22160.

[56] Kozak, A. (2016). Wild Chickens and Petty Tyrants: 108 Metaphors for Mindfulness. Wisdom Publications.

[57] Mitchell, E. (2008). The Way of the Explorer, Revised Edition: An Apollo Astronaut’s Journey Through the Material and Mystical Worlds. New Page Books.

[58] James, W. (pierwsze wydanie: 1890; wznowienie: 1950). The Principles of Psychology. New York: Dover.

[59] Autorem koncepcji, wedle której obrzeża świadomości reprezentują szerszy obraz sytuacji – zbyt rozległy dla zwykłej świadomości – jest Bruce Mangan. Zob: Mangan, B. (2001). „Sensation’s ghost: The non-sensory ‘fringe’ of consciousness”. PSYCHE 7(18). http://psyche.cs.monash.edu.au/v7/psyche-7-18-mangan.html.

[60] Maril, A., Simons, J. S., Weaver, J. J., Schacter, D. L. (2005). „Graded recall success: An event-related fMRI comparison of tip of the tongue and feeling of knowing”. NeuroImage 24(4): 1130–1138.

[61] https://www.psychologytoday.com/us/blog/radical-remission/201405/the-science-behind-intuition.

[62] Bechara, A., Damasio, H., Tranel, D., Damasio, A. R. „Deciding advantageously before knowing the advantageous strategy”. Science; t. 275, zesz. 5304 (28 lutego 1997): 1293–1295.

[63] https://www.psychologicalscience.org/news/minds-business/intuition-its-more-than-a-feeling.html.

[64] Lufityanto, G., Donkin, C., Pearson, J. „Measuring intuition: nonconscious emotional information boosts decision accuracy and confidence”. Psychological Science. https://doi.org/10.1177/0956797616629403.

[65] Podczas eksperymentu badani obserwowali obrazy prawym okiem, a więc postrzegali je lewą półkulą. Nie byli to jednak pacjenci o rozszczepionym mózgu, więc informacje mogły być przekazywane z jednej strony mózgu do drugiej. Ciekawe byłoby przeprowadzenie tego eksperymentu na pacjentach o rozszczepionym mózgu, aby przekonać się, czy wyniki będą takie same.

[66] Gut feeling (przeczucie) dosłownie oznacza „uczucie z jelit” (przyp. tłum.).

[67] Goleman, D. (1995). Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ. New York: Bantam Books. [wyd. polskie: Goleman D. (1997). Inteligencja emocjonalna, tłum. A. Jankowski, Poznań: Media Rodzina]

[68] Goleman, D. (2011). The Brain and Emotional Intelligence: New Insights. Florence, MA. More Than Sound.

[69] Niebauer, C. (2004). „Handedness and the fringe of consciousness: Strong handers ruminate while mixed handers self-reflect.” Consciousness and Cognition 13: 730–745.10.1016/j.concog.2004.07.003.

[70] Olatunji, B. O., Lohr, J. M., Bushman, B. J. (2007). „The pseudopsychology of Venting in the treatment of anger: Implications and alternatives for mental health practice”. W: T. A. Cavell, K. T. Malcolm (red.), Anger, Aggression and Interventions for Interpersonal Violence (s. 119–41). Mahwah, NJ, US: Lawrence Erlbaum Associates Publishers. W tym rozdziale autorzy stwierdzają: „Kolejne badania przynosiły ten sam wniosek: okazywanie złości nie redukuje agresywnych skłonności, a raczej je pogłębia”.

[71] Zahn, R., Moll, J., Paiva, M., Garrido, G., Krueger, Fl, Huey, E., et al. (2008). „The neural basis of human social values: evidence from functional MRI”. Cerebral Cortex. 19: 276–283.

[72] Mimo że nie wszystkie badania dotyczące wdzięczności dowodzą zwiększonej aktywności prawej półkuli mózgu, jednym z nich jest: Zahn, R., Garrido, G., Moll, J., Grafman, J. (2014). „Individual differences in posterior cortical volume correlate with proneness to pride and gratitude”. Social Cognitive and Affective Neuroscience. 9: 1676–1683.

[73] Emmons, R. A., McCullough, M. E. (2003). „Counting blessings versus burdens: An experimental investigation of gratitude and subjective well-being in daily life”. Journal of Personality and Social Psychology 84(2): 377–389. Jest to bardzo ważny eksperyment określający efekty praktykowania wdzięczności. Jak piszą autorzy: „Wyniki sugerują, że świadome skupienie na codziennych dobrodziejstwach może przynosić emocjonalne i interpersonalne korzyści”.

[74] Sacks, O. (2015). Gratitude. Knopf.

[75] „How we read each other’s minds”, Rebecca Saxe, wykład TEDGlobal 2009. https://www.ted.com/talks/rebecca_saxe_how_brains_make_moral_judgments?utm_campaign=tedspread--a&utm_medium=referral&utm_source=tedcomshare. Bardziej szczegółowy artykuł przedstawiający jej pracę to: Saxe, R. (2010). „The right temporo-parietal junction: A specific brain region for thinking about thoughts”. W: Alan Leslie, Tamsin German (red.) Handbook of Theory of Mind.

[76] Goleman, D. (2011). The Brain and Emotional Intelligence: New Insights. Florence, MA. More Than Sound.

[77] Mednick, S. A., Mednick, M. T. (1967). Examiner’s Manual: Remote Associates Test. Boston: Houghton Mifflin.

[78] Polskiemu czytelnikowi słowo „małpa” niekoniecznie kojarzy się z pająkiem, jednak w języku angielskim funkcjonuje nazwa spider monkey (dosł. pajęcza małpa), określająca pewien rodzaj małpy, którego polska nazwa to „czepiak” (przyp. tłum).

[79] Bradbury, R. Aggelis, S. L. (2004). Conversations with Ray Bradbury. University Press of Mississippi.

[80] Wywiad z D. Lynchem przeprowadzony przez Andy’ego Battaglię, www.film.avclub.com. 23.01.2007.

[81] Kahneman, D., Tversky, A. (1972). „Subjective probability: A judgment of representativeness”. Cognitive Psychology 3(3): 430–454. doi:10.1016/0010-0285(72)90016-3; Tversky, A., Kahneman, D. (1974). „Judgment under Uncertainty: Heuristics and Biases”. Science 185 (4157): 1124–1131. doi:10.1126/science.185.4157.1124. PMID 17835457.

[82] Ivy League (Liga Bluszczowa) – stowarzyszenie ośmiu elitarnych uniwersytetów amerykańskich (przyp. tłum.).

[83] Dijksterhuis, A., Bos, M. W., Nordgren, L. F., van Baaren, R. B. (2006). „On making the right choice: the deliberation-without-attention effect”. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16484496.

[84] Sheldrake, R. (1988). The Presence of the Past: Morphic Resonance and the Habits of Nature. New York: Times Books [wyd. polskie: Sheldrake R. (2016), Obecność przeszłości. Rezonans morficzny i pamięć natury, tłum. E. Suskiewicz, Poznań: Wena).

[85] Sheldrake, R. (2003). The Sense of Being Stared At: And Other Aspects of the Extended Mind. New York: Crown Publishers.

[86] Sheldrake, R. (1999). Dogs That Know When Their Owners Are Coming Home: And Other Unexplained Powers of Animals. New York: Crown [wyd. polskie: Sheldrake R. (2001). Niezwykłe zdolności naszych zwierząt, tłum. K. Chmiel, Warszawa: Książka i Wiedza).

[87] https://www.newsweek.com/2015/11/20/meet-former-pentagon-scientist-who-says-psychics-can-help-american-spies-393004.html.

[88] Botvinick, M., and Cohen, J. (1998). „Rubber hands ‘feel’ touch that eye sees”. Nature 391: 756. 10.1038/35784.

[89] Ramachandran, V. S., Altschuler, E. L. (2009). „The use of visual feedback, in particular mirror visual feedback, in restoring brain function”. Brain Vol. 132, Issue 7: 1693–1710. https://doi.org/10.1093/brain/awp135.

[90] W bardziej naukowym spojrzeniu na to zjawisko psycholog Daryl Bem przeprowadził serię kontrolowanych eksperymentów, w których odkrył, że ludzie potrafią przewidywać, co pojawi się na ekranie komputera. Zob.: https://slate.com/health-and-science/2017/06/daryl-bem-proved-esp-is-real-showed-science-is-broken.html or http://news.cornell.edu/stories/2010/12/study-looks-brains-ability-see-future.

[1] W swojej książce pt. „Jak oddychać” Ashley Neese przedstawia 25 technik oddechowych, które m.in. podnoszą wytrzymałość i przynoszą radość. Publikacja jest dostępna w sklepie www.vitalni24.pl (przyp. wyd. pol.).

[2] O sposobach wzmocnienia naturalnej intuicji za pomocą odżywiania się można przeczytać w książce Doreen Virtue i Roberta Reevesa pt. „Intuicja – boski drogowskaz na co dzień”. Książka do kupienia w sklepie www.vitalni24.pl (przyp. wyd. pol.).

[3] Zalety i techniki treningu uważności opisuje dr Michael Smith w książce pt. „Praktyczna medytacja mindfulness”. Publikacja do nabycia w sklepie www.vitalni24.pl (przyp. wyd. pol.).