Rozdział 2. Określanie wartości nut
W tym rozdziale:
- Wyjaśnienie kwestii rytmu, bitu i tempa.
- Przegląd nut i ich wartości.
- Liczenie (i klaskanie) dla różnych nut.
- Wprowadzenie nut wiązanych i z kropką.
- Łączenie wartości nut i ich liczenie.
Chyba każdy ma za sobą jakieś lekcje muzyki - albo płatne u miejscowego nauczyciela fortepianu, albo przynajmniej te obowiązkowe w szkole podstawowej. Tak czy siak, z pewnością byłeś już kiedyś proszony o wystukanie lub wyklaskanie jakiegoś rytmu.
Być może w tamtym czasie wydawało Ci się to zasadniczo bez sensu lub służyło jako świetne uzasadnienie konieczności stuknięcia kolegi z ławki w głowę. W każdym razie przygoda z muzyką zaczyna się właśnie od naliczania rytmu. Bez wyraźnego rytmu nie miałbyś do czego tańczyć lub kiwać głową. Chociaż wszystkie pozostałe elementy muzyki (wysokość dźwięku, melodia, harmonia itd.) są cholernie istotne, to bez rytmu nie utworzą żadnej piosenki.
Wszystko wokół Ciebie ma rytm, Ty także. W muzyce rytm to schemat regularnych lub nieregularnych pulsów. Najbardziej podstawowym elementem, jaki zawsze starasz się zidentyfikować w piosence, jest jej rytm. Na szczęście dzięki zapisowi nutowemu łatwo zinterpretować prace innych kompozytorów i uzyskać rytm zgodny z ich zamierzeniem.
Ten rozdział stanowi solidne wprowadzenie w podstawy liczenia nut i odkrywania rytmu, bitu i tempa piosenek.
Poznaj bit
Bit (w muzyce na 4/4 zwany czasem ćwiartką) to pulsacja dzieląca czas na równe odcinki. Dobrym przykładem jest tykanie zegara. W każdej minucie wskazówka sekund tyknie sześćdziesiąt razy, a każde z tych tyknięć to bit. Jeśli przyspieszysz lub spowolnisz wskazówkę, zmienisz tempo tyknięć. Nuty w muzyce informują Cię, co powinieneś zagrać w każdym z tych tyknięć. Inaczej mówiąc, nuty mówią Ci, jak długo i jak często grać określoną wysokość dźwięku w trakcie każdego bitu.
Gdy myślisz o słowie nuta w kontekście muzyki, przypuszczalnie masz skojarzenie z dźwiękiem. Jednak w muzyce podstawowym znaczeniem nuty jest wskazywanie czasu trwania określonej wysokości dźwięku wydobywanego przez głos lub instrument. Ten czas trwania jest determinowany wartością nuty, wskazywaną przez jej rozmiar i kształt. Wartości nut wraz z trzema wcześniejszymi cechami określają rodzaj rytmu, jaki będzie miał uzyskany utwór. Decydują one, czy utwór będzie przebiegał szybko i radośnie, czołgał się wolno i ponuro, czy też rozwijał się w jeszcze inny sposób.
Do rozszyfrowywania rytmu przydatne są pałeczki rytmiczne (grube i twarde cylindryczne instrumenty drewniane). Stukaj więc rytm. Jeśli masz pałeczki, stukaj nimi, a jeśli ich nie masz, klaszcz lub stukaj dłonią o bongosy bądź biurko.
"Usłyszenie" rytmu w głowie (lub "poczucie" go w ciele) jest absolutnie fundamentalne w graniu, niezależnie od tego, czy odczytujesz nuty, czy improwizujesz z kolegami. Jedyny sposób na opanowanie tego podstawowego zadania to ćwiczyć, ćwiczyć i jeszcze raz ćwiczyć. Jeśli chcesz robić postępy w muzyce, musisz się nauczyć podążać za rytmem.
Chyba najłatwiejszym sposobem ćwiczenia pracy ze stabilnym rytmem jest kupienie metronomu. Te urządzenia są dość tanie i nawet te najpośledniejsze powinny wytrzymać wiele lat. Piękno metronomu polega na tym, że można na nim ustawić bardzo różne tempa - od tych najwolniejszych po oszałamiająco szybkie. Jeśli ćwiczysz z metronomem - szczególnie gdy czytasz nuty - możesz ustawić dowolne tempo, w jakim czujesz się swobodnie, a następnie, po rozszyfrowaniu utworu, stopniowo przyspieszać je do tempa zamierzonego przez kompozytora.
Rozpoznawanie nut i ich wartości
Jeśli myślisz o muzyce jako o języku, to nuty są literami alfabetu - czyli podstawowymi elementami tworzącymi utwór muzyczny. Nauczenie się tego, jak różne nuty dopasowują się do siebie w dziele muzycznym, jest równie ważne jak znajomość ich wysokości, ponieważ zmiana wartości nut doprowadza do uzyskania zupełnie innej muzyki. Gdy muzycy mówią o graniu jakiegoś utworu "w stylu" Bacha, Beethovena lub Philipa Glassa, mają na myśli nie tylko progresje akordów lub melodie, lecz w równej mierze charakterystyczne dla danego kompozytora struktury rytmiczne i tempo.
Przegląd nut i ich komponentów
Nuty są zbudowane z trzech komponentów: główki, ogonka i chorągiewki (zobacz rysunek 2.1).
- Główka. Główka to owalna część nuty. Każda nuta ją ma.
- Ogonek. Ogonek to pionowa linia wychodząca od główki. Ósemki, ćwierćnuty i półnuty mają ogonki.
- Chorągiewka. Chorągiewka to krótka linia wychodząca z dołu lub z góry ogonka. Chorągiewkę ma ósemka i każda nuta od niej krótsza.
Ogonek może być skierowany w górę lub w dół, w zależności od położenia na pięciolinii (więcej o pięcioliniach znajdziesz w rozdziałach 4. i 6.). To, w którą stronę jest skierowany, nie ma wpływu na wartość nuty.
Rysunek 2.1. Cała nuta ma tylko główkę, ćwierćnuta ma główkę i ogonek, a ósemka ma główkę, ogonek i chorągiewkę
Zamiast rysować chorągiewkę przy każdej nucie, można je połączyć belką, która jest po prostu estetyczniej wyglądającym wcieleniem chorągiewki. Na przykład rysunek 2.2 przedstawia dwie ósemki z chorągiewkami oraz połączone belką.
Rysunek 2.2. Ósemki można zapisywać z osobnymi chorągiewkami lub ze wspólną belką
Rysunek 2.3 przedstawia szesnastki z chorągiewkami pogrupowane na trzy różne sposoby: jako pojedyncze nuty, jako dwie pary połączone podwójnymi belkami oraz jako grupę połączoną jedną podwójną belką. Sposób zapisu nie ma znaczenia muzycznego, gdyż wszystkie trzy grupy gra się tak samo.
Rysunek 2.3. Grupy szesnastek zapisane na trzy różne sposoby, które gra się tak samo
Na tej samej zasadzie możesz zapisać osiem trzydziestodwójek w dowolny sposób z rysunku 2.4. Zwróć uwagę, że te nuty mają trzy chorągiewki (lub trzy belki). Stosowanie belek zamiast chorągiewek jest po prostu wynikiem dążenia do tego, aby zapis nutowy był czytelniejszy i schludniejszy.
Belki ułatwiają też wykonawcy zorientowanie się w podziałach rytmicznych. Na przykład łatwiej jest, gdy nie musisz przebiegać wzrokiem po odseparowanych szesnastkach, lecz widzisz cztery grupy po cztery szesnastki połączone belkami.
Rysunek 2.4. Podobnie jak ósemki i szesnastki, trzydziestodwójki można zapisać osobno lub połączyć belkami
Odczytywanie wartości nut
Jak być może pamiętasz z lekcji muzyki, każda nuta ma przypisaną wartość. Zanim przejdziemy do drobiazgowego opisu poszczególnych rodzajów nut, spójrz na rysunek 2.5, przedstawiający najczęściej spotykane w muzyce odmiany, uporządkowane w taki sposób, żeby w każdym rzędzie wartość była jednakowa. Zaczynając od góry, mamy całą nutę, poniżej półnuty, potem ćwierćnuty, ósemki i na samym dole szesnastki. Każdy poziom tego "drzewa nut" ma taką samą wartość. Na przykład wartość półnuty to pół całej nuty, a wartość ćwierćnuty to ćwierć całej nuty.
Innym sposobem myślenia o nutach jest wyobrażenie sobie, że cała nuta to ciasto - co nie powinno być trudne, gdyż jest ona zaokrąglona. Aby podzielić ciasto na ćwierćnuty, pokrój je na ćwiartki. Pokrojenie go na osiem kawałków da Ci ósemki itd.
Wartość nuty równa jednemu bitowi ulega zmianie w zależności od metrum utworu muzycznego (zobacz w rozdziale 4.). W najbardziej popularnym metrum 4/4 (czteromiarowym) cała nuta trwa cztery bity, półnuta dwa bity, a ćwierćnuta jeden bit. W tym metrum ósemka trwa tylko pół bitu, a szesnastka zaledwie ćwierć bitu.
Rysunek 2.5. Każdy poziom tego drzewa nut trwa tyle samo bitów
Często ćwierćnuta trwa jeden bit. Na przykład gdy zaśpiewasz: "STA-RY FAR-MER FAR-MĘ MIAŁ", to każda sylaba oznacza jeden bit (możesz klaskać w trakcie śpiewania), a każdy bit ma długość ćwierćnuty, jeśli piosenka jest zapisana w metrum 4/4. Więcej na temat oznaczeń metrum i liczenia bitów znajdziesz w rozdziale 4.
Cała nuta
Cała nuta trwa najdłużej z wszystkich nut. Na rysunku 2.6 możesz zobaczyć, jak wygląda.
Rysunek 2.6. Cała nuta to pusta w środku elipsa
W metrum 4/4 cała nuta trwa cztery bity (więcej o oznaczeniach metrum znajdziesz w rozdziale 4.). Przez cztery pełne bity nie musisz robić nic poza zagraniem tej nuty i trzymaniem jej. To wszystko.
Zazwyczaj przy liczeniu wartości nuty klaska się lub stuka nutę, a następnie wypowiada na głos pozostałe bity. Całe nuty, takie jak na rysunku 2.7, liczy się w następujący sposób:
KLAP dwa trzy cztery KLAP dwa trzy cztery KLAP dwa trzy cztery
"KLAP" oznacza klaśnięcie dłońmi, a "dwa trzy cztery" wypowiadasz na głos, gdyż nuta ma trwać przez cztery bity.
Rysunek 2.7. Gdy zobaczysz trzy kolejne całe nuty, każda z nich powinna zostać osobno odliczona do czterech
Dla steranego muzyka jeszcze szczęśliwsze jest natrafienie na podwójną całą nutę. Nie spotkasz się z nią zbyt często, ale jeśli tak się stanie, będzie wyglądała jak na rysunku 2.8. Największe szanse zobaczenia jej masz w wolnej muzyce procesyjnej lub średniowiecznej. Gdy zobaczysz podwójną całą nutę, musisz trzymać ją przez czas, jaki zajmuje odliczanie do ośmiu.
KLAP dwa trzy cztery pięć sześć siedem osiem
Rysunek 2.8. Podwójną całą nutę trzeba trzymać przez osiem bitów
Nutę trwającą osiem bitów można zapisać także jako dwie całe nuty połączone łukiem. Łuki omawiamy nieco dalej w tym rozdziale.
Półnuta
Logika podpowiada, co następuje po całej nucie, jeśli chodzi o wartość - oczywiście półnuta. Półnutę trzeba trzymać o połowę krócej niż całą nutę. Wygląda ona tak jak na rysunku 2.9. Gdy liczysz półnuty z rysunku 2.9, przebiega to tak:
KLAP dwa KLAP dwa KLAP dwa
Ponieważ najdłuższą nutą na rysunku 2.9 jest półnuta, doliczasz tylko do dwóch.
Rysunek 2.9. Półnutę trzeba trzymać o połowę krócej niż całą nutę
Załóżmy, że natrafiłeś na całą nutę, po której następują dwie półnuty, jak na rysunku 2.10. W takim przypadku liczysz te trzy nuty w następujący sposób:
KLAP dwa trzy cztery KLAP dwa KLAP dwa
Rysunek 2.10. Cała nuta, po której następują dwie półnuty
Ćwierćnuta
Gdy podzielisz całą nutę o długości czterech bitów na cztery części, uzyskasz ćwierćnuty trwające po jednym bicie. Ćwierćnuty wyglądają tak jak półnuty, lecz mają wypełnioną główkę (zobacz rysunek 2.11). Cztery ćwierćnuty liczy się tak:
KLAP KLAP KLAP KLAP
Ponieważ najdłuższą nutą w tym przykładzie jest ćwierćnuta, liczysz tylko do jednego. Cztery ćwierćnuty trwają tyle samo co jedna cała nuta.
Rysunek 2.11. Każda z tych czterech ćwierćnut zajmuje jeden bit
Załóżmy, że zastąpisz pierwszą ćwierćnutę całą nutą, a ostatnią ćwierćnutę - półnutą, jak na rysunku 2.12. W takim przypadku musiałbyś liczyć tak:
KLAP dwa trzy cztery KLAP KLAP KLAP dwa
Rysunek 2.12. Połączenie całej nuty, ćwierćnut i półnut zbliża nas do tego, co znajdziesz w muzyce
Ósemki i jeszcze krótsze nuty
Gdy zapis nutowy jakiegoś utworu zawiera ósemki i jeszcze krótsze nuty, zaczyna wyglądać nieco onieśmielająco. Zazwyczaj jedna lub dwie grupy ósemek w utworze nie wystarczą, żeby przerazić typowego początkującego ucznia, lecz gdy ten sam uczeń otworzy stronę wypełnioną ósemkami, szesnastkami lub trzydziestodwójkami, wie, że czeka go sporo pracy. Dlaczego? Bo te nuty są zazwyczaj szybkie.
Ósemka (na rysunku 2.13) ma taką długość jak pół ćwierćnuty. Osiem ósemek trwa tyle co cała nuta, co oznacza, że jedna ósemka zajmuje połowę bitu (w metrum 4/4).
Rysunek 2.13. Ósemkę trzyma się przez jedną ósmą czasu trwania całej nuty
Jak policzyć połowę bitu? Bardzo łatwo. Stukaj stopą równo z bitem i klaszcz w dłonie dwa razy na każde stuknięcie.
KLAP-KLAP KLAP-KLAP KLAP-KLAP KLAP-KLAP
Możesz też liczyć w następujący sposób:
RAZ-i-DWA-i-TRZY-i-CZTERY-i
Liczby reprezentują cztery bity, a "i" przypada w połowach bitów.
Wyobraź sobie, że każde tyknięcie metronomu to ósemka, a nie ćwierćnuta. To oznacza, że ćwierćnuta trwa dwa tyknięcia, półnuta cztery tyknięcia, a cała nuta osiem tyknięć.
Podobnie, jeśli utwór zawiera szesnastki, możesz uznać, że jedna szesnastka to jedno tyknięcie metronomu. Wtedy ósemka będzie równa dwóm tyknięciom, ćwierćnuta czterem, półnuta ośmiu, a cała nuta szesnastu tyknięciom metronomu.
Szesnastka ma długość równą jednej czwartej ćwierćnuty, co oznacza, że trwa tyle co jedna szesnasta całej nuty. Szesnastka wygląda tak jak na rysunku 2.14.
Rysunek 2.14. Szesnastka trwa tyle co połowa ósemki
Jeśli masz utwór z trzydziestodwójkami (nuta na rysunku 2.15) pamiętaj, że jeśli trzydziestodwójka równa się jednemu tyknięciu metronomu, to szesnastka zajmuje dwa tyknięcia, ósemka cztery, ćwierćnuta osiem, półnuta szesnaście, a cała nuta trzydzieści dwa tyknięcia metronomu.
Rysunek 2.15. Trzydziestodwójka trwa tyle co połowa szesnastki
Zapewne ucieszy Cię to, że z trzydziestodwójkami nie spotkasz się zbyt często.
Wydłużanie nuty za pomocą kropki lub łuku
Czasem potrzebujesz zwiększyć wartość nuty. W zapisie muzycznym można to zrobić na dwa podstawowe sposoby: za pomocą kropki lub łuku. Poniżej wyjaśnimy każdy z nich.
Wydłużanie nuty za pomocą kropki
Od czasu do czasu w zapisie nutowym zobaczysz kropkę po nucie. Kropka wskazuje, że wartość nuty należy zwiększyć o połowę. Kropki najczęściej stosuje się po półnucie, aby trwała trzy ćwierćnuty, a nie dwie (zobacz rysunek 2.16). O kropce można też myśleć tak: sprawia ona, że nuta trwa tyle co trzy nuty o stopień krótsze (a nie dwie).
Rysunek 2.16. Półnutę z kropką trzeba trzymać o połowę dłużej niż zwykłą półnutę
Rzadziej spotykana, choć także możliwa do zastosowania, jest cała nuta z kropką. Oznacza to, że wartość całej nuty jest przedłużona z czterech bitów na sześć.
Jeśli za nutą zobaczysz dwie kropki - co nazywamy nutą z podwójną kropką - to pierwsza kropka zwiększa czas trwania nuty o połowę jej pierwotnej wartości, a druga kropka - o jedną czwartą jej pierwotnej wartości. Półnuta z dwoma kropkami będzie więc trwała dwa bity plus jeden plus pół bitu, czyli trzy i pół bitu. We współczesnej muzyce rzadko natrafisz na tego typu notację. W dziewiętnastym wieku podwójne kropki lubił stosować kompozytor Richard Wagner.
Łączenie nut za pomocą łuku
Innym sposobem wydłużania wartości nuty jest połączenie jej łukiem z następną, jak na rysunku 2.17. Łuk łączy dwie nuty o tej samej wysokości, tworząc jedną dłuższą zamiast dwóch krótszych. Gdy zobaczysz łuk, po prostu dodaj wartości obu nut. Na przykład ćwierćnuta powiązana z ćwierćnutą daje dźwięk trzymany przez dwa bity:
KLAP-dwa!
Rysunek 2.17. Dwie ćwierćnuty połączone łukiem dają półnutę
Nie pomyl tego łuku z łukiem legato. Wygląda tak samo, lecz łączy dwa dźwięki o różnej wysokości (więcej na ten temat w rozdziale 15.).
Łączenie różnych wartości nut
Raczej nie spotkasz dzieł muzycznych wykorzystujących wyłącznie jeden rodzaj nuty, więc musisz ćwiczyć granie różnych wartości.
Cztery ćwiczenia z rysunków od 2.18 do 2.21 ułatwiają wpojenie sobie bitu i sprawiają, że poszczególne rodzaje nut odcisną swoją wartość w Twoim mózgu. Każde ćwiczenie składa się z pięciu czterobitowych grup (taktów). Takty są oddzielone pionowymi liniami zwanymi kreskami taktowymi (które szerzej omawiamy w rozdziale 4.).
W tych ćwiczeniach klaszczesz na "KLAP", a liczby wypowiadasz na głos. Gdy zobaczysz połączone KLAP-KLAP, wykonaj dwa klaśnięcia w jednym bicie (czyli dwa klaśnięcia zamiast jak zwykle jednego).
Najpierw zacznij liczyć, a z klaskaniem wejdź po doliczeniu do czterech.
Ćwiczenie 1.
KLAP KLAP KLAP KLAP | KLAP dwa trzy KLAP | KLAP dwa trzy cztery | KLAP dwa trzy cztery | KLAP KLAP KLAP cztery
Rysunek 2.18. Ćwiczenie 1.
Ćwiczenie 2.
KLAP dwa trzy cztery | KLAP dwa trzy cztery | KLAP KLAP trzy KLAP | KLAP dwa KLAP cztery | KLAP dwa trzy cztery
Rysunek 2.19. Ćwiczenie 2.
Ćwiczenie 3.
KLAP KLAP-KLAP KLAP cztery | KLAP dwa trzy cztery | KLAP dwa trzy KLAP | KLAP-KLAP KLAP trzy cztery | KLAP dwa KLAP cztery
Rysunek 2.20. Ćwiczenie 3.
Ćwiczenie 4.
KLAP dwa KLAP cztery | KLAP dwa trzy KLAP | KLAP dwa trzy cztery | raz KLAP trzy cztery | KLAP dwa trzy cztery
Rysunek 2.21. Ćwiczenie 4.
