Wprowadzenie

Prywatne pamiętniki jednego z największych cesarzy rzymskich, osobiste listy jednego z najwybitniejszych rzymskich dramaturgów i jednocześnie jednego z najmądrzejszych dostojników, wykłady byłego niewolnika i wygnańca, który stał się wpływowym nauczycielem. Wbrew wszelkiemu prawdopodobieństwu i upływowi dwóch tysiącleci te niezwykłe dokumenty przetrwały.

Co się w nich znajduje? Czy te antyczne i tajemnicze karty naprawdę zawierają wiedzę przydatną we współczesnym życiu? Okazuje się, że odpowiedź brzmi: "Tak". Znajdziesz na nich jedne z największych mądrości zapisanych w historii świata.

Wspomniane dokumenty wspólnie tworzą podstawy stoicyzmu - antycznej filozofii, która była niegdyś jedną z najbardziej popularnych dziedzin nauki w zachodnim świecie, praktykowaną w poszukiwaniu Dobrego Życia przez bogatych i biednych, możnych i borykających się z problemami. Jednak wraz z upływem wieków wiedza o tym sposobie myślenia, kiedyś niezwykle ważnym dla tak wielu ludzi, powoli zanikła.

Poza gronem najbardziej wytrwałych poszukiwaczy mądrości stoicyzm jest albo nieznany, albo błędnie rozumiany. Mało jest słów, którym wyrządzono większą krzywdę niż określeniu "stoicyzm". Dla przeciętnego człowieka ten żywy, nakierowany na działanie i przełomowy sposób życia stał się synonimem "obojętności". Jeśli uwzględnić to, że sama wzmianka o filozofii u większości osób wywołuje podenerwowanie lub nudę, "filozofia stoicka" na pozór jest ostatnią rzeczą, jaką ktokolwiek chciałby poznawać, a już na pewno nie wydaje się potrzebna w codziennym życiu.

Cóż to za smutny obrót rzeczy dla filozofii, którą nawet jeden z jej krytyków, Artur Schopenhauer, nazwał "najwyższym punktem, do jakiego człowiek może dotrzeć, posługując się samym rozumem".

Naszym celem w tej książce jest przywrócenie stoicyzmowi należnej mu pozycji narzędzia, które pomaga w samopoznaniu, budowaniu wytrwałości i rozwijaniu wiedzy. Dzięki stoicyzmowi można nauczyć się prowadzić wspaniałe życie; nie jest to tylko ezoteryczna dziedzina rozważań akademików.

Wiele wybitnych umysłów z historii świata nie tylko rozumiało, czym naprawdę jest stoicyzm, ale też go zgłębiało. Oto niektóre z tych osób: George Washington, Walt Whitman, Fryderyk Wielki, Eug?ne Delacroix, Adam Smith, Immanuel Kant, Thomas Jefferson, Matthew Arnold, Ambrose Bierce, Theodore Roosevelt, William Alexander Percy, Ralph Waldo Emerson. Wszyscy oni czytali, studiowali, cytowali lub podziwiali stoików.

Także antyczni stoicy nie byli przypadkowymi ludźmi. Imiona, z jakimi zetkniesz się w tej książce - Marek Aureliusz, Epiktet, Seneka - należały do cesarza rzymskiego, byłego niewolnika, któremu udało się zostać wpływowym wykładowcą i przyjacielem cesarza Hadriana, i sławnego dramaturga oraz doradcy politycznego. Inni znani stoicy to między innymi: poważany polityk Katon Młodszy, Zenon (jeden z kilku stoików, którzy odnieśli sukces w handlu), Kleantes (były bokser, który później pracował jako nosiwoda, aby opłacić wykształcenie), Chryzyp (wszystkie jego prace zaginęły, są jednak wspominane w ponad siedmiuset książkach; sam Chryzyp trenował biegi długodystansowe), ambasador Posejdonios i nauczyciel Muzoniusz Rufus.

Obecnie (zwłaszcza od czasu opublikowania książki Przeszkoda czy wyzwanie?) stoicyzm dociera do nowego, zróżnicowanego grona odbiorców: od trenerów drużyn New England Patriots i Seattle Seahawks, przez rapera LL Cool J-a i komentatorkę Michele Tafoyę, po wielu zawodowych sportowców, CEO, zarządzających funduszami hedgingowymi, artystów, członków zarządów i inne znane osoby.

Co wszystkie te wybitne osoby odnalazły w stoicyzmie, czego inni nie dostrzegają?

Jest tego dużo. Akademicy często postrzegają stoicyzm jako przestarzałe podejście, którym nie warto się interesować. To praktycy odkryli, że stoicyzm daje im siłę i odporność potrzebne w pełnym wyzwań życiu. Gdy dziennikarz i weteran wojny secesyjnej Ambrose Bierce pisał do młodej pisarki, że stoicyzm nauczy go, jak "stać się godnym gościem u stołu bogów", lub gdy malarz Eug?ne Delacroix (słynny autor obrazu Wolność wiodąca lud na barykady) nazwał stoicyzm swoją "dającą pocieszenie religią", obaj odwoływali się do własnych doświadczeń. To samo dotyczy dzielnego abolicjonisty, pułkownika Thomasa Wentwortha Higginsona, który w czasie wojny secesyjnej dowodził pierwszym pułkiem składającym się wyłącznie z czarnych żołnierzy i opracował jeden z najbardziej znanych przekładów prac Epikteta.

Mieszkający na południu Stanów Zjednoczonych plantator i pisarz William Alexander Percy, kierujący akcją ratunkową w trakcie wielkiej powodzi z 1927 roku, ze swojej wyjątkowej pozycji napisał o stoicyzmie, że "gdy wszystko jest stracone, on pozostaje niewzruszony". Z kolei autor i anioł biznesu Tim Ferriss nazwał stoicyzm idealnym "osobistym systemem operacyjnym". Zgodzili się z nim inni wysoko postawieni dyrektorzy, między innymi Jonathan Newhouse, CEO w firmie Condé Nast International.

Jednak obszarem, gdzie stoicyzm okazuje się wyjątkowo przydatny, są pola bitwy. W 1965 roku kapitan James Stockdale (odznaczony później Medalem Honoru) katapultował się z zestrzelonego samolotu nad Wietnamem, gdzie czekało go pół dekady tortur i więzienia. Czyje słowa przypominał sobie przez ten czas? Epikteta. O Fryderyku Wielkim mówiono, że ruszał do bitwy z pracami stoików przy siodle. Podobnie żołnierz piechoty morskiej i naczelny dowódca w NATO generał James "Wściekły Pies" Mattis, który w trakcie akcji w Zatoce Perskiej, Afganistanie i Iraku miał przy sobie Rozmyślania Marka Aureliusza. Nie byli to profesorowie, ale praktycy, którzy odkryli, że stoicyzm jako praktyczna filozofia doskonale sprawdza się w wykonywanych przez nich zadaniach.

Od Grecji przez Rzym do czasów współczesnych

Stoicyzm to szkoła filozofii założona w Atenach przez Zenona z Kition na początku trzeciego wieku p.n.e. Nazwa pochodzi od greckiego stoa, co oznacza portyk (to właśnie tam początkowo nauczał Zenon). Według stoików cnota (chodzi przede wszystkim o cztery cnoty kardynalne: samokontrolę, odwagę, sprawiedliwość i mądrość) daje szczęście, a źródłem większości zmartwień jest nasze postrzeganie rzeczy (nie one same). Zgodnie ze stoicyzmem nie możemy kontrolować niczego ani polegać na niczym poza tym, co Epiktet nazwał "rozsądnym wyborem". Jest to zdolność posługiwania się rozumem do wyboru tego, jak kategoryzujemy zewnętrzne wydarzenia, reagujemy na nie i zmieniamy nastawienie do nich.

Wczesny stoicyzm był zbliżony do kompletnych systemów filozoficznych znanych z innych antycznych szkół, których nazwy mogą wydawać się Czytelnikom mgliście znajome: epikureizm, cynizm, platonizm, sceptycyzm. Pierwsi stoicy wypowiadali się na wiele tematów, takich jak fizyka, logika, kosmologia itd. Stoicy chętnie posługiwali się do opisywania swojej filozofii metaforą żyznego pola. W tym ujęciu logika to płot, fizyka to pole, a wydawany przez nie plon to etyka określająca, jak żyć.

Jednak wraz z rozwojem stoicyzmu jego przedstawiciele skupili się na dwóch obszarach: logice i etyce. W drodze z Grecji do Rzymu stoicyzm stał się dużo bardziej praktyczny, dopasowując się do aktywnego, pragmatycznego stylu życia przedsiębiorczych Rzymian. Oto jedna z późniejszych obserwacji Marka Aureliusza: "Miałem szczęście, że gdy poświęciłem się filozofii, nie wpadłem w pułapkę sofistów, nie skryłem się za biurkiem, nie pogrążyłem się w logice i nie zająłem się studiowaniem niebios".

Zamiast tego Marek Aureliusz (podobnie jak Epiktet i Seneka) skoncentrował się na pytaniach nieróżniących się znacznie od tych, które zadajemy sobie także dziś: "Jaki sposób życia jest najlepszy?", "Jak radzić sobie z gniewem?", "Jakie mam zobowiązania względem innych ludzi?", "Dlaczego boję się śmierci?", "Jak radzić sobie z trudnymi sytuacjami, które mnie spotykają?", "Co zrobić z sukcesami i z władzą, jaka jest mi dana?".

Nie są to tylko abstrakcyjne pytania. W swoich tekstach (często były to prywatne listy lub pamiętniki) i wykładach stoicy starali się przedstawiać rzeczywiste odpowiedzi umożliwiające podjęcie określonych działań. Ostatecznie stoicy ujęli swoje prace w postaci zestawu ćwiczeń z trzech podstawowych dziedzin. Oto one:

Postrzeganie - jak widzimy i postrzegamy otaczający nas świat.

Działanie - jakie decyzje i działania podejmujemy oraz w jakim celu to robimy.

Wola - jak radzimy sobie z rzeczami, których nie możemy zmienić, jak dochodzimy do jasnych i przekonujących sądów oraz jak zdobywamy prawdziwe zrozumienie naszego miejsca w świecie.

Wedle stoików dzięki kontrolowaniu postrzegania możemy uzyskać jasność umysłu, dzięki odpowiedniemu i sprawiedliwemu kierowaniu naszymi działaniami będziemy skuteczni, a wykorzystanie woli i zarządzanie nią pomoże nam znaleźć mądrość i perspektywę potrzebne do radzenia sobie z wszystkimi wyzwaniami, jakie stawia przed nami świat. Stoicy wierzyli, że rozwój siebie i innych ludzi w tych obszarach pozwoli im osiągnąć odporność na trudności, poczucie celu, a nawet radość.

Narodzony w burzliwych antycznych czasach stoicyzm miał pomagać w radzeniu sobie z nieprzewidywalnością życia codziennego i oferował zestaw praktycznych narzędzi przeznaczonych do stosowania każdego dnia. Współczesny świat może wydawać się zupełnie inny od Portyku Malowanego (Stoa Poikil?) z ateńskiej agory lub rzymskiego Forum i dworu cesarza. Jednak stoicy włożyli dużo wysiłku w to, by przypominać (zobacz medytację na 10 października), że ich życie jest podobne do życia ich przodków oraz że przyszłość nie zmieni w radykalny sposób natury i końca ludzkiej egzystencji. Każdy dzień jest jak wszystkie, jak lubili mawiać stoicy. Do dziś jest to prawdą.

W ten sposób dochodzimy do miejsca, w którym znajdujemy się obecnie.

Filozoficzna książka pomagająca w filozoficznym życiu

Niektórzy z nas są zestresowani. Inni są przepracowani. Możliwe, że zmagasz się z nowymi obowiązkami, jakie niesie ze sobą rodzicielstwo, lub chaosem związanym z nowymi przedsięwzięciami. A może udało Ci się już odnieść sukces i borykasz się z wyzwaniami związanymi z władzą i wpływem? Zmagasz się z uzależnieniem? Jesteś zakochany lub zakochana? Przechodzisz z jednego nieudanego związku w inny? Zbliżasz się do jesieni życia? Korzystasz z uciech młodości? Jesteś zajęty i aktywny? A może życie potwornie Cię nudzi?

Niezależnie od tego, przez co przechodzisz, mądrość stoików Ci w tym pomoże. W wielu przypadkach proponują oni bezpośrednie rozwiązania w sposób, który okazuje się zaskakująco współczesny. Na tym właśnie koncentrujemy się w tej książce.

Czerpiemy bezpośrednio z kanonu prac stoików i prezentujemy wybór oryginalnych tłumaczeń najważniejszych fragmentów tekstów trzech głównych przedstawicieli późnego stoicyzmu: Seneki, Epikteta i Marka Aureliusza. Znajdziesz tu też zbiór wypowiedzi przypisywanych wcześniejszym stoikom: Zenonowi, Kleantesowi, Chryzypowi, Muzoniuszowi i Hekatonowi. Przy każdym cytacie zamieszczamy historię, przedstawiamy kontekst, zadajemy pytanie, proponujemy ćwiczenie lub wyjaśniamy punkt widzenia autora danych słów, co pomoże Ci lepiej zrozumieć odpowiedzi na pytania, które sobie stawiasz.

Prace stoików niezależnie od historycznych wzlotów i upadków tego nurtu zawsze były świeże i aktualne. W tej książce nie zamierzamy poprawiać ich, aktualizować ani odświeżać. Dostępnych jest wiele znakomitych tłumaczeń tych dzieł. Zamiast tego staramy się uporządkować i zaprezentować bogatą zbiorową mądrość stoików w możliwie strawnej, przystępnej i spójnej formie. Czytelnik może (i powinien) sięgnąć po kompletne teksty stoików, wymienione w sekcji "Zalecana dalsza lektura" w końcowej części książki. Jednak dla zajętych i aktywnych Czytelników opracowaliśmy zestaw medytacji na każdy dzień roku, równie praktyczny i konkretny jak filozofowie, których słowa przytaczamy. Zgodnie ze stoicką tradycją prezentujemy też materiały, które mają prowokować i zachęcać do zadawania ważkich pytań.

Książka jest uporządkowana według trzech dziedzin (postrzegania, działań i woli) oraz dodatkowo według tematów w ramach tych obszarów. W każdym miesiącu nacisk położony jest na określoną cechę, a w każdym dniu proponujemy nowy sposób myślenia lub działania. W książce poruszamy wszystkie kwestie ważne dla stoików: cnoty, śmierć, emocje, samoświadomość, hart ducha, słuszne działanie, rozwiązywanie problemów, akceptację, jasność umysłu, pragmatyzm, obiektywne myślenie i powinności.

Stoicy byli pionierami porannych i wieczornych rytuałów: przygotowań do dnia rano i refleksji wieczorem. Tę książkę napisaliśmy tak, aby była pomocna w obu tych obszarach. Znajdziesz tu po jednej medytacji na każdy dzień roku (także na dodatkowy dzień w latach przestępnych!). Jeśli chcesz, możesz połączyć lekturę z zapisywaniem i artykułowaniem swoich myśli oraz reakcji (zobacz medytacje na dni 21 i 22 stycznia oraz 22 grudnia), co często robili stoicy.

Celem przyjętego tu praktycznego podejścia do filozofii jest pomóc Ci wieść lepsze życie. Mamy nadzieję, że nie znajdziesz tu słów, których nie da się lub nie powinno (parafrazując Senekę) zastosować w praktyce.

Po to właśnie prezentujemy Ci tę książkę.

Styczeń

Jasność

1 stycznia

Kontrola i wybór

"Podstawowe zadanie w życiu polega na tym, by identyfikować i odpowiednio dzielić sprawy na zewnętrzne, nad którymi nie mamy kontroli, oraz na te związane z naszymi wyborami. Gdzie więc należy szukać dobra i zła? Nie w pozostających poza naszą kontrolą rzeczach zewnętrznych, ale w sobie, w wyborach, które do nas należą [...]".

- Epiktet, Diatryby , 2.5.4 - 5

Najważniejszą praktyką w filozofii stoickiej jest odróżnianie tego, co możemy zmienić, od rzeczy niezmiennych. Tego, na co mamy wpływ, od tego, na co wpływu nie mamy. Gdy lot jest opóźniony z powodu pogody, żadne krzyki na przedstawiciela linii lotniczej nie zakończą burzy. Żadne prośby nie zmienią Twojego wzrostu ani miejsca urodzenia. Niezależnie od tego, jak będziesz się starać, nie możesz zmusić kogoś, by Cię polubił. Dodatkowo czasu, jaki marnujesz na te niezmienne aspekty, nie poświęcasz na rzeczy, które możesz zmienić.

Grupy osób wychodzących z nałogów odmawiają Modlitwę o pogodę ducha: "Boże, użycz mi pogody ducha, abym godził się z tym, czego nie mogę zmienić, odwagi, abym zmieniał to, co mogę zmienić, i mądrości, abym odróżniał jedno od drugiego". Uzależnieni nie mają wpływu na nadużycia, jakie dotknęły ich w dzieciństwie. Nie mogą odwrócić wyborów, jakich dokonali, ani cofnąć krzywd, jakie spowodowali. Mogą jednak zmienić swoją przyszłość dzięki sile, jaką mają w chwili obecnej. Zgodnie ze słowami Epikteta mogą kontrolować wybory, jakich dokonują teraz.

To samo dotyczy nas samych. Jeśli potrafimy jasno określić, które części dnia pozostają pod naszą kontrolą, nie tylko staniemy się szczęśliwsi. Dodatkowo zyskamy istotną przewagę nad innymi, nieświadomymi tego, że toczą walkę, z której nie mogą wyjść zwycięsko.

2 stycznia

Edukacja drogą do wolności

"Co jest owocem tych nauk? To plon najpiękniejszy i najodpowiedniejszy dla prawdziwie wykształconych: spokój ducha, nieustraszoność i wolność. Nie powinniśmy wierzyć pospólstwu, utrzymującemu, że tylko wolnym wolno się kształcić. Wierzmy miłośnikom mądrości, mówiącym, że tylko wykształceni są wolni".

- Epiktet, Diatryby , 2.1.21 - 23a

Dlaczego czytasz tę książkę? Dlaczego sięgasz po jakiekolwiek książki? Nie po to, aby mądrzej wyglądać, zabić czas w samolocie lub dowiedzieć się tego, co Cię interesuje. Wszystko to możesz zrobić łatwiej niż dzięki lekturze.

Wybór tej książki wynika z tego, że chcesz nauczyć się, jak żyć. Zależy Ci na większej wolności, ograniczeniu lęków i osiągnięciu spokoju. Uczysz się - czytasz i medytujesz nad mądrością wybitnych umysłów - nie dla samej nauki, tylko w określonym celu.

Pamiętaj o tym celu w dniach, gdy coś Cię rozkojarzy i gdy oglądanie telewizji lub podjadanie wydaje się lepszym pomysłem niż lektura albo studiowanie filozofii. Wiedza - zwłaszcza samopoznanie - to droga do wolności.

3 stycznia

Bądź bezwzględny dla rzeczy, które nie mają znaczenia

"Jak wielu ludzi zabierało ci życie, gdy nie byłeś nawet świadom tego, co tracisz? Ile zmarnowałeś na bezcelowy smutek, bezmyślną wesołość, chciwe żądze, towarzyskie uciechy? Jak mało pozostało ci z ciebie? [Gdy to pojmiesz] Zrozumiesz, że umierasz, zanim nadszedł Twój czas!"

- Seneka, O krótkości życia , 3.3b

Jedną z najtrudniejszych rzeczy w życiu jest mówienie "nie". Odmawianie w obliczu zaproszeń, żądań, zobowiązań. Rezygnowanie z tego, co robią wszyscy inni. Jeszcze trudniejsze jest mówienie "nie" niektórym zabierającym czas emocjom: złości, ekscytacji, zdenerwowaniu, obsesjom, pożądaniu. Żaden z tych impulsów sam w sobie nie wydaje się groźny, jednak jeśli pozwolisz na jego nieopanowany rozwój, stanie się obciążeniem.

Jeżeli nie zachowasz ostrożności, właśnie takie obciążenia opanują Twoje życie. Czy zdarza Ci się zastanawiać, jak odzyskać trochę czasu? Jak sprawić, by nie być ciągle zajętym? Zacznij od opanowania potęgi słowa "nie". "Nie, dziękuję", "Nie, nie zamierzam się w to wplątywać", "Nie, teraz nie mogę tego zrobić". Możliwe, że zrani to czyjeś uczucia. Możliwe, że zrazisz kogoś w ten sposób. Takie postępowanie może wymagać ciężkiej pracy. Jednak im częściej zaczniesz mówić "nie" sprawom, które nie mają znaczenia, tym częściej będziesz mógł powiedzieć "tak" naprawdę istotnym rzeczom. Pozwoli Ci to żyć i cieszyć się takim życiem, jakiego Ty pragniesz.

4 stycznia

Wielka trójca

"Oto jedyne, czego potrzebujesz w chwili obecnej: pewności sądów, działań na rzecz dobra powszechnego i przyjmowania z wdzięcznością wszystkiego, co przynosi ci los".

- Marek Aureliusz, Rozmyślania , 9.6

Postrzeganie, działanie i wola. Są to trzy częściowo pokrywające się podstawowe dziedziny stoicyzmu (według nich uporządkowaliśmy tę książkę i roczną podróż, jaką rozpocząłeś). Stoicyzm nie ogranicza się naturalnie do tych trzech obszarów. Moglibyśmy przez cały dzień opowiadać o wyjątkowych przekonaniach różnych stoików: "Heraklit uważał, że...", "Zenon pochodził z cypryjskiego miasta Kition i twierdził, że...". Czy jednak takie fakty są pomocne w codziennym życiu? W jakim stopniu tego rodzaju ciekawostki zwiększają jasność umysłu?

Zamiast tego na poniższej krótkiej liście podsumowujemy trzy najważniejsze aspekty filozofii stoickiej, o których warto pamiętać każdego dnia i w trakcie podejmowania każdej decyzji:

Kontroluj to, jak postrzegasz świat.

Odpowiednio kieruj swoimi działaniami.

Ochoczo akceptuj to, na co nie masz wpływu.

To wszystko, co musisz zrobić.

5 stycznia

Jasno określ swoje intencje

"Niech wszystkie twe wysiłki zmierzają do określonego celu, o którym powinieneś pamiętać. To nie działania zaburzają ludziom spokój umysłu; to fałszywe przekonania prowadzą ich do szaleństwa".

- Seneka, O pokoju ducha , 12.5

Zasada 29. z książki 48 praw władzy brzmi: zaplanuj wszystko do końca. Robert Greene pisze: "Dzięki zaplanowaniu wszystkiego do końca żadne sytuacje Cię nie przytłoczą i będziesz wiedział, kiedy się zatrzymać. Łagodnie steruj losem i pomagaj kształtować swoją przyszłość, wybiegając myślą daleko naprzód". Drugi nawyk z książki 7 nawyków skutecznego działania to: zaczynaj wszystko z wizją końca.

Wizja końca nie daje pewności, że osiągniesz cel - żaden stoik nie zgodziłby się z przeciwnym założeniem - jednak brak wizji gwarantuje, że jej nie zrealizujesz. Według stoików oi?sis (fałszywe mniemania) nie tylko prowadzą do braku spokoju ducha, ale też skutkują chaotycznym i dysfunkcyjnym życiem oraz postępowaniem. Gdy Twoje starania nie są nakierowane na konkretny cel, skąd masz wiedzieć, co robić każdego dnia? Na jakiej podstawie zdecydujesz, czemu odmawiać, a na co się zgadzać? Jak określisz, że należy zakończyć działania, że osiągnąłeś cel lub że zboczyłeś z drogi, jeśli wcześniej nie zdefiniowałeś, dokąd zmierzasz?

Określenie tych rzeczy będzie niemożliwe. Dlatego będziesz skazany na porażkę lub, co jeszcze gorsze, na obłęd wynikający z braku ukierunkowania.

6 stycznia

Gdzie, kto, co i dlaczego?

"Człowiek, który nie wie, czym jest wszechświat, nie wie też, gdzie się znajduje. Jeśli ktoś nie zna swego celu w życiu, nie wie, ani kim jest, ani czym jest wszechświat. Jeśli ktoś nie wie żadnej z tych rzeczy, nie wie też, po co żyje. Co więc mamy myśleć o tych, którzy szukają pochwał lub unikają krytyki ludzi niewiedzących, ani gdzie się znajdują, ani kim są?"

- Marek Aureliusz, Rozmyślania , 8.52

Nieżyjący już komik Mitch Hedberg opowiadał w trakcie występów zabawną historyjkę o tym, jak na początku prowadzonego na żywo wywiadu prezenter radiowy zadał mu pytanie: "A więc kim jesteś?". Mitch pomyślał sobie wtedy: Czy ten gość zadał mi naprawdę głębokie pytanie, czy może trafiłem do złej stacji?

Jak często ktoś zadaje nam proste pytania takie jak: "Kim jesteś?", "Czym się zajmujesz?" lub "Skąd pochodzisz?". Traktujemy je jako powierzchowne zagajenia (jeśli w ogóle się nad nimi zastanawiamy) i udzielamy równie powierzchownych odpowiedzi.

Jednak nawet z pistoletem przystawionym do głowy większość osób nie potrafiłaby udzielić głębokiej odpowiedzi. Czy Ty potrafisz to zrobić? Czy znalazłeś czas na to, by jasno określić, kim jesteś i co jest dla Ciebie ważne? A może jesteś zbyt zajęty pogonią za nieistotnymi rzeczami, naśladowaniem złych wzorców, podążaniem nieistniejącą drogą albo ścieżką, która prowadzi do rozczarowania i braku spełnienia?

7 stycznia

Siedem konkretnych funkcji umysłu

"Odpowiednie zadania dla umysłu to ćwiczenie się w wyborze, unikaniu, pragnieniu, odczuwaniu odrazy, przygotowaniach, określaniu celu i wyrażaniu aprobaty. Co zatem może zaburzać i utrudniać właściwe jego funkcjonowanie? Nic innego jak jego własne błędne decyzje".

- Epiktet, Diatryby , 4.11.6 - 7

Rozwińmy sens każdego z wymienionych zadań:

Wybór - by czynić i myśleć słusznie.

Unikanie - pokus.

Pragnienie - by stać się lepszym.

Czucie odrazy - względem negatywności, złych wpływów, kłamstwa.

Przygotowywanie się - do tego, co nas czeka, i wszystkiego, co może się zdarzyć.

Określanie celu - zasady kierującej naszym życiem; najważniejszego priorytetu.

Aprobata - wolności od błędów w ocenie, które sprawy pozostają pod naszą kontrolą, a które nie (i gotowości do akceptowania tych ostatnich).

Właśnie tym powinien zajmować się umysł. Musimy dbać o to, by tak było, i traktować wszystko inne jak skażenie.

8 stycznia

Dostrzeganie naszych uzależnień

"Musimy odrzucić wiele rzeczy, od których jesteśmy uzależnieni, ponieważ uznajemy je za dobro. W przeciwnym razie utracimy odwagę, którą należy stale wystawiać na próbę. Utracimy też wielkość duszy, widoczną tylko wtedy, gdy gardzimy jako błahostkami tym, co pospólstwo uznaje za najbardziej pożądane".

- Seneka, Listy moralne do Lucyliusza , 74.12b - 13

To, co uważamy za niewinne słabostki, łatwo może przerodzić się w poważne uzależnienia. Zaczynamy dzień od kawy i wkrótce nie możemy się już bez niej obejść. Sprawdzamy pocztę elektroniczną, ponieważ należy to do naszych zawodowych obowiązków, i wkrótce co kilka sekund wydaje nam się, że czujemy wibracje telefonu w kieszeni. Te nieszkodliwe nawyki szybko zaczynają rządzić naszym życiem.

Tego rodzaju drobne natręctwa i zwyczaje nie tylko odbierają wolność i samosterowność, ale też burzą jasność umysłu. Uważamy, że mamy nad nimi kontrolę, ale czy naprawdę tak jest? Pewien nałogowiec stwierdził, że uzależnienie pojawia się, gdy "tracimy wolność do powstrzymywania się". Pora ją odzyskać.

Są różne rodzaje uzależnień: od napojów gazowanych, narkotyków, narzekania, plotek, internetu, obgryzania paznokci... Musisz jednak odzyskać zdolność do powstrzymywania się, ponieważ od tego zależy jasność umysłu i umiejętność samokontroli.

9 stycznia

Co możemy kontrolować, a co pozostaje poza naszą kontrolą

"Niektóre rzeczy są od nas zależne, natomiast inne - niezależne. Kontrolować możemy: nasze opinie, wybory, pragnienia, niechęci i, jednym słowem, wszystko to, co sami czynimy. Nie mamy kontroli nad: ciałem, majątkiem, reputacją, stanowiskiem i, jednym słowem, wszystkim tym, co nie jest naszym dziełem. Co więcej, rzeczy zależne od nas są z natury wolne, niczym nieograniczone i wolne od przeszkód, natomiast te, nad którymi kontroli nie mamy, są mało warte, wciągają nas w niewolę, można nam ich zakazać i do nas nie należą".

- Epiktet, Enchiridion , 1.1 - 2

Dziś nie będziesz kontrolował zewnętrznych wydarzeń. Czy budzi to obawy? Zapewne tak, ale są one równoważone zrozumieniem, że możesz kontrolować opinie na temat tych wydarzeń. To Ty decydujesz, czy wydarzenia są dobre, czy złe; uczciwe, czy nieuczciwe. Nie kontrolujesz sytuacji, ale możesz kontrolować to, co o niej myślisz .

Rozumiesz, jak to działa? Wszystkie kwestie pozostające poza Twoją kontrolą - świat zewnętrzny, inni ludzie, los, karma itd. - obejmują aspekt, który możesz kontrolować. Już samo to daje dużo kwestii do zarządzania i dużą władzę.

Najlepsze jest jednak to, że uczciwe określenie, co możesz kontrolować, pozwala uzyskać prawdziwą jasność dotyczącą świata i zrozumieć, że wszystkim, co mamy, jest nasz umysł. Pamiętaj dzisiaj o tym, gdy spróbujesz sięgać do świata zewnętrznego; znacznie lepsze i bardziej właściwe jest kierowanie się do wewnątrz .

10 stycznia

Jeśli chcesz zachować równowagę...

"Istotą dobra jest określony rodzaj rozumnego wyboru. Istotą zła jest rozumny wybór innego rodzaju. Czym są zatem rzeczy zewnętrzne? Są to tylko surowce dla rozumnego wyboru, który przetwarzając je, sam znajduje dobro lub zło. Jak znajduje dobro? Nie przez zachwycanie się surowcami! Jeśli sądy o nich są prawdziwe, nasze wybory są dobre, natomiast jeżeli te sądy są wypaczone, wybory stają się złe".

- Epiktet, Diatryby , 1.29.1 - 3

Stoicy dążą do uzyskania równowagi, stabilności i spokoju ducha. Wielu z nas też zależy na tych stanach, jednak doświadczamy ich tylko chwilowo. Jak osiągnąć ulotny cel stoików? Jak osiągnąć eustatheię (tym słowem Arrian nazwał stan, o którym nauczał Epiktet)?

Nie jest to kwestią przypadku. Rozwiązaniem nie jest też wyeliminowanie czynników zewnętrznych lub ucieczka w ciszę i samotność. Zamiast tego należy filtrować wpływy świata zewnętrznego za pomocą "korektora" sądów. Jest to możliwe dzięki rozumowi, który potrafi uporządkować wypaczoną, niezrozumiałą i przytłaczającą naturę zewnętrznych zdarzeń.

Jeśli jednak nasze sądy są wypaczone, ponieważ nie posługujemy się rozumem, wszystko, co stanie się potem, też będzie wypaczone. Skutkuje to utratą zdolności do zachowania równowagi w chaosie i pośpiechu życia. Jeżeli chcesz osiągnąć równowagę, jeżeli zależy Ci na jasności umysłu, najlepszą drogą do tego jest właściwy osąd.

11 stycznia

Jeśli zależy Ci na braku równowagi...

"Jeśli człowiek skoncentruje się na swych rozumnych wyborach i wynikających z nich czynach, zyska dzięki temu siłę do uwolnienia się [od tego, co od niego zależy]. Jeżeli jednak skupi się nie na swych rozumnych wyborach, ale na rzeczach niezależnych od siebie, próbując uniknąć tego, co zależne od innych, będzie odczuwał niepokój, lęk i brak równowagi".

- Epiktet, Diatryby , 2.1.12

Gdy myślimy o filozofie praktykującym zen, wyobrażamy sobie mnicha na zielonym, spokojnym wzgórzu lub w pięknej świątyni na kamienistym klifie. Stoicy są przeciwieństwem takich wyobrażeń. Stoikiem może być handlarz na rynku, senator na forum, dzielna żona czekająca na powrót męża-żołnierza z bitwy, tworzący w pracowni rzeźbiarz. Jednak stoicy są równie spokojni jak wspomniany mnich.

Epiktet przypomina, że spokój ducha i stabilność wynikają z wyborów i sądów, a nie ze środowiska. Jeśli unikasz wszystkich czynników zakłócających spokój - innych ludzi, zdarzeń zewnętrznych, stresorów - nigdy nie osiągniesz celu. Gdziekolwiek się ukryjesz, Twoje problemy Cię dościgną. Jeżeli natomiast starasz się unikać szkodliwych i destrukcyjnych sądów , które są źródłem Twoich problemów, osiągniesz stabilność i równowagę niezależnie od tego, gdzie się znajdujesz.

12 stycznia

Jedyna droga do spokoju ducha

"Pamiętaj o tym o poranku, we dnie i w nocy: istnieje tylko jedna ścieżka do szczęścia, a jest nią rezygnacja ze wszystkiego, co znajduje się poza obszarem twego wyboru. Nic poza nim nie uznawaj za swoją własność. We wszystkim poza nim zdaj się na Boga i los".

- Epiktet, Diatryby , 4.4.39

Tego poranka przypomnij sobie, co znajduje się pod Twoją kontrolą, a czego nie możesz kontrolować. Pamiętaj, aby koncentrować się na rzeczach z pierwszej z tych list.

Przed obiadem przypomnij sobie, że jedynym, co w pełni posiadasz, jest możliwość dokonywania wyborów (i posługiwania się przy tym rozumem oraz rozsądkiem). Jest to jedyna rzecz, której nikt nigdy Ci nie odbierze.

Po południu przypomnij sobie, że poza wyborami, jakich dokonujesz, Twój los nie jest w pełni zależny od Ciebie. Świat toczy się swoim biegiem, a my razem z nim bez wpływu na kierunek - korzystny lub niekorzystny.

Wieczorem ponownie przypomnij sobie o tym, jak wiele rzeczy pozostaje poza Twoją kontrolą. Zastanów się też nad tym, gdzie rozpoczyna się i kończy obszar, w którym możesz dokonywać wyborów.

Gdy położysz się do łóżka, pomyśl o tym, że sen jest formą poddania się oraz zaufania i przychodzi bardzo łatwo. Przygotuj się do rozpoczęcia całego cyklu od nowa następnego dnia.

13 stycznia

Obszar kontroli

"Kontrolujemy nasze rozumne wybory i wszystkie czyny zależne od wolnej woli. Nie mamy kontroli nad ciałem i jego częściami, majątkiem, rodzicami, rodzeństwem, dziećmi, ojczyzną ani nad niczym, z czym możemy być związani".

- Epiktet, Diatryby , 1.22.10

Ta kwestia jest na tyle ważna, że ciągle się powtarza: mądry człowiek wie, co znajduje się w obszarze jego kontroli, a co nie.

Dobra wiadomość jest taka, że łatwo możesz zapamiętać, co podlega Twojej kontroli. Według stoików Twój obszar kontroli obejmuje tylko jedną rzecz: TWÓJ UMYSŁ. Zgadza się, nie możesz w pełni kontrolować nawet swojego ciała. W dowolnym momencie może Cię dotknąć choroba lub uszkodzenie ciała. Możliwe też, że trafisz do więzienia w trakcie podróży po obcym kraju.

Jednak taki stan rzeczy jest bardzo korzystny, ponieważ znacznie ogranicza ilość rzeczy, jakimi musisz się przejmować. Prostota prowadzi do jasności. Podczas gdy wszyscy inni biegają z długimi na kilometr listami obowiązków (dotyczącymi spraw, za które te osoby w rzeczywistości nie odpowiadają), Twoja lista zawiera tylko jedną pozycję. Musisz zająć się tylko jedną rzeczą: swoimi wyborami, wolą i umysłem.

Pamiętaj o tym.

14 stycznia

Przetnij sznurki sterujące Twoim umysłem

"Zrozum w końcu, że masz w sobie coś potężniejszego i bardziej boskiego niż to, co budzi cielesne namiętności i steruje tobą jak marionetką. Jakie myśli zajmują w tej chwili mój umysł? Czy nie jest to strach, podejrzliwość, pożądanie lub coś w tym rodzaju?"

- Marek Aureliusz, Rozmyślania , 12.19

Pomyśl o wszystkich zainteresowaniach, które rywalizują o Twoje zasoby finansowe lub o uwagę. Naukowcy z branży spożywczej opracowują produkty dostosowane do naszych kubków smakowych. Inżynierowie z Doliny Krzemowej projektują aplikacje równie uzależniające jak hazard. Media produkują historie, które mają wywołać w nas oburzenie i gniew.

To tylko niewielki wycinek pokus i sił, które na nas oddziałują. Rozpraszają nas i odciągają od spraw, które są naprawdę ważne. Marek Aureliusz na szczęście nie był narażony na wymienione skrajne czynniki typowe dla współczesnej kultury. Dobrze znał jednak wiele innych źródeł dystrakcji: plotki, przymus ciągłej pracy, a także lęki, podejrzenia, pożądanie. Każdy człowiek podlega tym wewnętrznym i zewnętrznym czynnikom, które stale zyskują na sile i stają się trudniejsze do odparcia.

Filozofia zachęca nas do tego, aby zachować uważność i starać się być kimś więcej niż tylko pionkiem. Viktor Frankl w książce Wola sensu stwierdził, że "człowieka popychają popędy, ale pociągają go wartości". Wartości i wewnętrzna świadomość chronią nas przed staniem się marionetkami. Oczywiście, uważność wymaga pracy i świadomości, jednak czy nie jest to lepsze od podrygiwania na sznurku?

15 stycznia

Spokój wynika z utrzymywania kursu

"Spokój ducha mogą odnaleźć tylko ci, którzy osiągnęli niewzruszone i stałe poglądy. Pozostali nieustannie zmieniają decyzje; wahają się, na zmianę odrzucając i akceptując różne rzeczy. Jaki jest powód tej chwiejności? Wynika ona z tego, że dla takich ludzi nic nie jest jasne, dlatego posługują się najmniej pewną wskazówką - powszechnymi opiniami".

- Seneka, Listy moralne do Lucyliusza , 95.57b - 58a

Seneka w eseju o spokoju ducha posługuje się greckim słowem euthymia , które definiuje jako "wiarę w siebie i przekonanie, że znajduję się na właściwej drodze - w przeciwieństwie do zwątpienia wynikającego z podążania wieloma ścieżkami prowadzącymi w różnych kierunkach". Zdaniem Seneki to ten stan umysłu zapewnia spokój ducha.

Takie przekonanie jest możliwe dzięki jasnej wizji. Nie chcemy przez to powiedzieć, że zawsze będziesz w pełni pewien wszystkiego (ani nawet że powinno tak być). Ważna jest jednak pewność, że ogólnie zmierzasz we właściwym kierunku i nie musisz nieustannie porównywać się z innymi lub co chwilę zmieniać zdania na podstawie nowych informacji.

Spokój ducha wynika ze znalezienia własnej ścieżki i trzymania się jej. Warto utrzymywać kurs (oczywiście wprowadzając od czasu do czasu korekty) i ignorować przyciągające uwagę syreny, które próbują zwieść nas w kierunku skał.

16 stycznia

Nigdy nie rób niczego nawykowo

"Zatem w większości innych spraw radzimy sobie z okolicznościami nie według słusznych założeń, ale przede wszystkim wedle złego nawyku. Wszystko, co rzekłem, wskazuje, że człowiek w trakcie kształcenia musi starać się wyjść ponad to: przestać szukać przyjemności i uciekać od bólu, przestać kurczowo trzymać się życia i wzdrygać się przed śmiercią, a w kwestii własności i pieniędzy przestać cenić przyjmowanie nad dawanie".

- Muzoniusz Rufus, Wykłady , 6.25.5 - 11

Pracownikowi zadano pytanie: "Dlaczego zrobiłeś to w ten sposób?". Ten odpowiedział: "Ponieważ zawsze tak robimy". Taka odpowiedź irytuje każdego dobrego przełożonego i denerwuje przedsiębiorcę, ponieważ oznacza, że pracownik przestał myśleć i postępuje bezrefleksyjnie oraz nawykowo. Firma jest wtedy narażona na ataki konkurencji, a pracownik zostanie prawdopodobnie zwolniony przez każdego myślącego szefa.

Tak samo bezwzględnie powinniśmy postępować wobec własnych nawyków. Studiujemy filozofię właśnie po to, aby wyjść z rutyny. Zastanów się, jakie rzeczy robisz nawykowo. Zadaj sobie pytanie: Czy to najlepszy sposób, w jaki mogę wykonywać daną czynność? Ustal, dlaczego postępujesz tak, jak postępujesz, i rób rzeczy z odpowiednich powodów.

17 stycznia

Zabierz się do prawdziwej pracy

"Jestem waszym nauczycielem, a wy moimi uczniami. Mój cel to uczynić z was kompletnych ludzi, nieskrępowanych, pozbawionych kompulsywnych zachowań i wstydu, swobodnych, wolnych, kwitnących i szczęśliwych, pokładających ufność w Bogu w rzeczach dużych i małych. Wasze zadanie to uczyć się i pilnie praktykować wszystkie te rzeczy. Dlaczego więc nie doprowadzacie tej pracy do końca, skoro macie słuszne zadanie, a ja mam zarówno właściwy cel, jak i odpowiednie przygotowanie? Czego brakuje? [...] Zadanie to jest wykonalne i jest jedyną rzeczą, jaka leży w naszej mocy. [...] Zostawmy więc przeszłość za sobą. Musimy tylko zacząć. Uwierzcie mi, a przekonacie się o tym".

- Epiktet, Diatryby , 2.19.29 - 34

Czy pamiętasz, jak w szkole lub w dzieciństwie bałeś się czegoś spróbować, ponieważ lękałeś się porażki? Większość nastolatków woli się wygłupiać niż wytężać. Brak zaangażowania zapewnia im gotową wymówkę: "To i tak nieważne. Nawet się nie starałem".

Gdy stajemy się starsi, porażki zaczynają mieć konsekwencje. Stawką nie są już arbitralne oceny lub uczelniane trofea sportowe, ale jakość życia i zdolność radzenia sobie z otaczającym światem.

Niech Cię to jednak nie przytłacza. Masz najlepszych nauczycieli na świecie - najmądrzejszych filozofów w historii. Nie tylko posiadasz potrzebne umiejętności, ale też Twój mentor wymaga od Ciebie bardzo prostej rzeczy: po prostu weź się do pracy. Reszta przyjdzie sama.

18 stycznia

Patrz na świat oczami poety lub artysty

"Spędź tę krótką chwilę czasu w zgodzie z naturą i z pogodą dotrzyj do miejsca swego ostatecznego spoczynku, tak jak spaść musi dojrzała oliwka, wielbiąca ziemię, która ją żywiła, i wdzięczna drzewu, które ją zrodziło".

- Marek Aureliusz, Rozmyślania , 4.48.2

Rozmyślania Marka Aureliusza zawierają przepiękne zwroty, co jest zaskoczeniem, jeśli wziąć pod uwagę docelową grupę odbiorców tego dzieła (samego autora). W jednym z fragmentów Marek Aureliusz wychwala "urok i czar" procesów natury, "nachylone nisko źdźbła dojrzałego zboża, zmarszczoną brew lwa, pianę toczoną z pyska niedźwiedzia". Powinniśmy być wdzięczni prywatnemu nauczycielowi retoryki, Markowi Korneliuszowi Frontonowi, za obrazowość tych ustępów. Fronton, powszechnie uznawany za jednego z najlepszych (obok Cycerona) oratorów Rzymu, został wybrany przez adopcyjnego ojca Marka Aureliusza do nauki tego ostatniego, jak myśleć, pisać i przemawiać.

Oprócz pięknych zwrotów Fronton przekazał Markowi (a pośrednio także i nam) wartościowy sposób postrzegania zwyczajnych lub pozornie nie atrakcyjnych wydarzeń. Trzeba oka artysty, by dostrzec, że koniec życia przypomina spadanie dojrzałego owocu z drzewa. Trzeba poety, by zwrócić uwagę na to, że "wypiekany chleb pęka i powstałe pęknięcia, choć wedle sztuki piekarskiej niezamierzone, przyciągają nasze oczy i pobudzają apetyt", i zobaczyć w tym metaforę.

Dostrzeganie tego, czego inni nie widzą, znajdowanie piękna i harmonii w rzeczach przeoczonych przez innych daje jasność (i radość). Czyż nie jest to lepsze od postrzegania świata jako ponurego miejsca?

19 stycznia

W każdym miejscu dokonujesz wyborów

"I podium, i więzienie są miejscem, choć jedno wiążemy ze wzlotem, a drugie z upadkiem. Jednak jeśli tylko tego zechcesz, w obu tych miejscach możesz zachować wolność wyboru".

- Epiktet, Diatryby , 2.6.25

Antyczni stoicy prowadzili bardzo różne życie. Niektórzy byli bogaci, natomiast inni pochodzili z dolnych poziomów sztywnej hierarchii obowiązującej w Rzymie. Sytuacja niektórych stoików była łatwa, innych - niewyobrażalnie trudna. Dotyczy to także nas. Wszystkie osoby interesujące się filozofią mają różne doświadczenia, a nawet w życiu poszczególnych osób zdarzają się lepsze i gorsze okresy.

Jednak niezależnie od warunków - sprzyjających lub niesprzyjających - mamy do zrobienia tylko jedną rzecz: skupić się na tym, co pozostaje pod naszą kontrolą. Możliwe, że właśnie zmagasz się z przeciwnościami losu, choć kilka lat wcześniej żyłeś w luksusach. W przyszłości może powodzić Ci się tak dobrze, że sukces stanie się ciężarem. We wszystkich sytuacjach jedna rzecz pozostaje stała: wolność wyboru zarówno w małych, jak i wielkich sprawach.

Z tym właśnie związana jest jasność. Niezależnie od tego, kim jesteś i gdzie się znajdujesz, ważne są dokonywane przez Ciebie wybory. Na czym polegają? Jak je oceniać? Jak dokonywać ich w optymalny sposób? Tego rodzaju pytania zadaje nam życie na wszystkich jego etapach. Jak na nie odpowiesz?

20 stycznia

Odrodzenie myśli

"Twych zasad nic nie może unicestwić, chyba że wygasisz karmiące je myśli; stałe rozniecanie nowych jest twoim zadaniem [...] Możesz zacząć żyć od nowa! Spójrz na sprawy w nowy sposób, tak jak już kiedyś uczyniłeś. Na tym polega odrodzenie życia!"

- Marek Aureliusz, Rozmyślania , 7.2

Miałeś trudny okres w życiu? Zaniedbałeś stosowanie się do reguł i przekonań, które są dla Ciebie ważne? Nie ma w tym nic złego. Każdemu może się zdarzyć.

Prawdopodobnie dotknęło to także Marka Aureliusza. Może właśnie dlatego napisał dla siebie te uwagi. Możliwe, że musiał radzić sobie z uciążliwymi senatorami lub miał trudności z niezrównoważonym synem. Niewykluczone, że w takich sytuacjach tracił panowanie nad sobą, popadał w depresję lub zapominał o refleksji. Czy można go za to winić?

Zapamiętać należy jednak, że niezależnie od tego, co się stało i jak rozczarowany jesteś swoim zachowaniem, zasady pozostają niezmienne. W dowolnym momencie możesz wrócić do nich i ponownie zacząć się do nich stosować. To, co zdarzyło się wczoraj, a nawet pięć minut temu, jest przeszłością. W każdej chwili możesz zacząć od nowa.

Dlaczego nie zrobić tego od razu?

21 stycznia

Poranny rytuał

"Pierwszą rzeczą, jaką rano robisz, powinno być zadanie sobie następujących pytań: