1. Wprowadzenie

Czy komunikacja z rodziną jest kluczowa?

Rodzina uznawana jest za jedną z podstawowych komórek społecznych, w której pewna grupa osób łączy się ze sobą poprzez narodziny lub zawarcie związku. Nie macie wrażenia, że to bardzo ciekawe zjawisko? Przez to, że brat zakochał się w koleżance z klasy, jej ojciec zjada Wam teraz sprzed nosa ostatni kawałek ciasta podczas świąt. Z powodu mniej lub bardziej świadomych decyzji dwojga ludzi przyszliśmy na świat w tej konkretnej właśnie rodzinie i swoje pierwsze lata życia (a zwykle i kolejne) spędzamy w najbliższym otoczeniu osób, których sami nie wybieraliśmy. Z jednymi będziemy się kochać, z innymi nienawidzić, a z jeszcze innymi nasza relacja będzie zmieniać się na przestrzeni lat (także lat terapii). Dzięki komunikacji jesteśmy w stanie zarówno przekazywać różnorodne treści, jak i je przyjmować. Kiedy przekaz ten jest utrudniony - może się to dziać na przykład z powodu wycofywania się z rozmów, monologowania czy stosowania bierno-agresywnych wypowiedzi - odbija się to nie tylko na jakości relacji, lecz także na naszym samopoczuciu, poczuciu sprawczości czy samoocenie. Badania wskazują, że rodziny praktykujące efektywną komunikację lepiej radzą sobie z wyzwaniami, wykazują większą odporność na stres i mają wyższy poziom zadowolenia z życia. Z kolei z perspektywy teorii przywiązania1 rodzina (a zwłaszcza opiekun) dostarcza nam poczucia bezpieczeństwa, które jest fundamentem zdrowia psychicznego i rozwoju. Zagrożenia związane z komunikacją w rodzinie wynikają przede wszystkim z braku otwartości, niewłaściwych wzorców rozmowy oraz problemów w wyrażaniu i rozumieniu emocji. Nieefektywna komunikacja - unikanie trudnych tematów, stosowanie krytyki zamiast konstruktywnego dialogu czy tłumienie emocji - może prowadzić do narastania konfliktów i oddalania się członków rodziny. Długotrwały brak porozumienia może zwiększać poziom stresu, obniżać zaufanie i poczucie wsparcia, a także skutkować problemami emocjonalnymi, na przykład poczuciem odrzucenia czy osamotnienia. Badania wskazują, że w rodzinach o słabej komunikacji częściej występują konflikty międzypokoleniowe oraz trudności w radzeniu sobie z kryzysami, co może skutkować dysfunkcją całego systemu rodzinnego2.

Wyzwanie w relacjach rodzinnych

Chociaż dorastamy pod tym samym dachem, to wpływ naszych indywidualnych cech, otoczenia oraz własnych przeżyć sprawia, że możemy wyrosnąć na osoby o odmiennych poglądach czy postawach. Utrzymanie relacji mimo różnic może stanowić wyzwanie. Mimo że kochamy się i oddalibyśmy za siebie życie, to gotuje się w nas na samą myśl o ponownym wysłuchiwaniu tyrady na jakiś temat. W ramach opisu relacji rodzinnych mówimy o często występującym dualizmie polegającym na odczuwaniu na przykład miłości i niechęci jednocześnie. Taki wewnętrzny chaos może wywoływać w nas jeszcze więcej sprzecznych emocji. Zastanawiamy się, czy możemy tak się czuć, czy wszystko z nami w porządku, czy może powinniśmy na siłę przewalczyć pojawiające się w nas rozterki. Dodatkowo zachodzące zmiany społeczne, zmiany trybu życia, rozwój technologiczny oraz dostęp do olbrzymiej liczby informacji sprawiają, że towarzyszące nam wyzwania w każdym pokoleniu mogą dotyczyć czegoś zupełnie innego. Spójne wspólne narracje - przez co rozumiemy rodzinną historię i sposób jej postrzegania - sprzyjają dobrostanowi jej członków. Oznacza to, że im więcej wartości dzielimy, tym lepiej czujemy się w swoim otoczeniu i tym lepsza będzie nasza kondycja psychiczna.

Zdolność rodziny do poradzenia sobie z pojawiającymi się na drodze wyzwaniami nazywamy rezyliencją (w tym miejscu chciałabym okazać dużo wdzięczności panu profesorowi G., który podczas studiów bardzo dokładnie omawiał z nami ten mechanizm). Wiele badań dowodzi, że związki, czy całe systemy rodzinne, po poradzeniu sobie z kryzysem wychodzą z niego silniejsze, a ich więzi się umacniają. Na rezyliencję rodziny składają się czynniki wspólne oraz indywidualne. Badaczka Froma Walsh3 stworzyła model, który pozwala nam to dokładniej zrozumieć. Wytyczyła w nim pięć głównych procesów odpowiadających za zdolność rodziny do radzenia sobie z kryzysem:

System znaczeń i przekonań:

nadawanie znaczenia wyzwaniom, pozytywne nastawienie, transcendencja i duchowość.

System procesów organizacyjnych:

elastyczność, relacyjność i połączenie, mobilizowanie zasobów społecznych oraz ekonomicznych.

System procesów komunikacyjnych oraz rozwiązywania problemów:

przejrzystość i otwartość, otwarte dzielenie się emocjami, współpraca w rozwiązywaniu trudności.

Jeżeli wobec wyzwania postanowimy wystąpić jako zespół, któremu zależy na wspólnym osiągnięciu zadowalającego nas wszystkich wyniku, będziemy mieć większe szanse powodzenia. Warto pamiętać o tych elementach, dzięki którym nasze rodzinne relacje mogą kwitnąć nawet w zderzeniu z niekiedy brutalnymi wyzwaniami rzeczywistości. Nie zawsze będzie to jednak czymś oczywistym czy też prostym do wypracowania. Niektórych systemów rodzinnych, mimo naszych najszczerszych chęci, nie będziemy w stanie przetransformować tak, żeby w tych relacjach odnaleźć siłę.

Ćwiczenie: (mini)genogram

Przykładowy genogram z legendą

Źródło: opracowanie własne

Weź kartkę i narysuj na niej drzewo genealogiczne swojej najbliższej rodziny (na przykład do pradziadków). Zaznacz wybranymi przez siebie symbolami osoby zmarłe, rozwiedzione, chorujące fizycznie, chorujące psychicznie, uzależnione, bez kontaktu, w silnej więzi, osoby wyjątkowo dla Ciebie ważne, osoby bezrobotne, osoby z wykształceniem średnim i wzwyż. Możesz dowolnie poszerzyć listę kategorii. Następnie przyjrzyj się swojej pracy. Jaką opowieść rodzinną masz przed sobą?