1
PSYCHOLOGIA TEORII SPISKOWYCH
Jednym z nie tylko najbardziej wpływowych, ale również najlepiej udokumentowanych wydarzeń w historii są ataki terrorystyczne z 11 września. Zarówno profesjonalne ekipy dziennikarskie, jak i mieszkańcy Nowego Jorku nagrywali to okropne wydarzenie na żywo w momencie jego wystąpienia, a nagrania te były transmitowane na szeroką skalę. Wszyscy widzieliśmy materiał filmowy, na którym samolot linii United Airlines lot 175, uchwycony z każdego możliwego kąta, uderza w Południową Wieżę World Trade Center. Mogliśmy również zobaczyć, w jaki sposób te imponujące budynki runęły niczym domek z kart. A jednak mimo że każdy z filmów był obiektywnie taki sam, to, co ludzie widzieli w tych nagraniach, różniło się znacząco. Wielu ludzi widziało, jak samolot pasażerski, który został porwany przez terrorystów-samobójców, eksplodował w momencie zderzenia, czego efektem było zniszczenie Bliźniaczych Wież. Z kolei wiele innych osób widziało bezpośredni dowód na kontrolowane zniszczenie wież: to nie terrorysta-samobójca, a rząd Stanów Zjednoczonych był odpowiedzialny za katastrofę lotniczą, a zniszczenie Bliźniaczych Wież nie było spowodowane przez samolot, a przez materiały wybuchowe, umieszczone wewnątrz budynku.
Zarzuty, jakoby rząd amerykański pomagał w zorganizowaniu ataku z 11 września, mają swoje odzwierciedlenie w teoriach spiskowych, które z łatwością można znaleźć w Internecie i mediach społecznościowych. Liczne grupy zaniepokojonych obywateli - takie jak ruch "11 września - dla prawdy" ("9/11-for-truth") - stworzyły filmy dokumentalne, wydały książki i opublikowały artykuły, a także zorganizowały wiece po to, by przekonać opinię publiczną, że rząd Stanów Zjednoczonych ukrywa prawdę o tych wydarzeniach. Co więcej, istnieje wiele różnych wersji teorii spiskowych dotyczących 11 września. Te, które są względnie "łagodne" sugerują, że rząd Stanów Zjednoczonych jedynie udzielił pomocy sprawcom ataku i zakładają na przykład, że funkcjonariusze publiczni wiedzieli o tym, że ataki terrorystyczne będą miały miejsce, ale celowo nie zrobili nic, by im zapobiec. Inne wersje sugerują, że rola rządu Stanów Zjednoczonych w atakach była bardziej aktywna, a funkcjonariusze publiczni w sposób bezpośredni zorganizowali i przeprowadzili te ataki. Te ostatnie teorie spiskowe często przedstawiają ataki z 11 września jako "operację pod fałszywą flagą" - jako atak, który miał wyglądać tak, jakby został przeprowadzony przez inne kraje lub organizacje po to, by usprawiedliwić daleko posunięte działania, takie jak wojna. Owe teorie spiskowe, opisujące 11 września jako "operację pod fałszywą flagą", są znane ze stwierdzeń typu: samoloty były sterowane zdalnie, przyczyną zniszczenia Wież Bliźniaczych były materiały wybuchowe, w Pentagon uderzyła rakieta, a nie samolot pasażerski itd.
Niezależnie od tego, czy w nie wierzymy, czy też nie, tego typu teorie spiskowe są z całą pewnością fascynujące. Oddziałują one na nasz podstawowy, mroczny strach przed tym, że jesteśmy marionetkami, którymi kierują potężne, złowrogie i niewidzialne siły. Teorie spiskowe wspominają o ukrytych, tajemnych i pełnych złej woli organizacjach, które mają wpływ na nasze życie, a którego to wpływu nie jesteśmy świadomi. Wiele teorii spiskowych wzbudza w ludziach poczucie "A co, jeśli...?": Czy te teorie mogą być prawdziwe i jak by to wpłynęło na sposób, w jaki żyjemy? Czy naprawdę wiemy, w jaki sposób działa świat, czy też cały czas byliśmy oszukiwani? W wiarygodnej teorii spiskowej jest coś nieodparcie tajemniczego, intrygującego, a zarazem przerażającego i dlatego właśnie niosą one w sobie potencjał do tego, by przykuwać uwagę szerokiej publiki.
Powszechną atrakcyjność tych teorii można dostrzec w czołowym miejscu, jakie zajmują one w kulturze popularnej. Fabuła wielu znanych hitów filmowych została oparta na pomyśle, że ludzie zostali oszukani lub zastraszeni przez spisek nikczemnych i ukrytych sił. W filmie The Truman Show główna postać, grana przez Jima Carreya, nie jest świadoma tego, że całe jego życie jest w rzeczywistości popularnym reality show, którym zarządza stacja telewizyjna. Wszyscy, których zna - jego przyjaciele, rodzina, a nawet żona - są częścią spisku opracowanego po to, by podstępnie sprawić, że będzie on wierzył, iż prowadzi normalne życie. Innym przykładem filmu, który choć wydaje się zdecydowanie inny, a jednak jest oparty na tej samej zasadzie konspiracji, jest Matrix. Widzowie wierzą, że życie, które znamy, jest iluzją wirtualnej rzeczywistości, która została celowo wyciągnięta i postawiona nam przed oczami. Ludzie są tak naprawdę więźniami spisku utworzonego przez wrogie i wysoce inteligentne komputery, które używają naszej energii życiowej jak wydajnej baterii.
To, co łączy The Truman Show i Matrixa, to fakt, że przedstawiają one dość egzystencjalne teorie spiskowe sugerując, że nawet najdrobniejsze szczegóły naszego życia mogą być kontrolowane przez spisek, a my możemy wcale o tym nie wiedzieć. Istnieje jednak wiele innych filmów, opartych na bardziej powszechnych teoriach spiskowych, które pokazują, w jaki sposób agencje rządowe lub inne organizacje wykorzystują swoją nadmierną władzę po to, by gnębić obywateli. Spiski te mają często do swojej dyspozycji wysoce zaawansowaną technologię, która pozwala im na efektywne śledzenie swoich ofiar, np. Eagle Eye, System (The Net), Wróg publiczny (Enemy of the state). Osobiście jestem zagorzałym fanem serialu Netflixa zatytułowanego House of Cards, opowiadającego o tym, w jaki sposób skorumpowany polityk, mający na celu objęcie stanowiska prezydenta USA, robi karierę poprzez kłamstwa, oszustwa, łapówkarstwo, zastraszanie, stosowanie przymusu, a nawet morderstwo. Wszystkie te filmy i seriale łączy jeden element, który jest obecny we wszystkich teoriach spiskowych: przedstawienie ludzi lub instytucji mających władzę jako złośliwych, niebezpiecznych i przez większość czasu działających w ukryciu.
Jednym z czynników, który przyczynia się do powszechnej atrakcyjności teorii spiskowych jest możliwość, że mogą one w rzeczywistości być prawdą - i faktycznie, spiski czasami mogą występować i występują. Niechlubnym przykładem prawdziwego spisku, odbywającego się na najwyższym politycznym szczeblu, jest afera Iran-Contras, która miała miejsce w latach 80. Odkryto, że urzędnicy rządu amerykańskiego w tajemnicy umożliwiali sprzedaż broni do Iranu (mimo że Iran był objęty embargiem na broń), a następnie wykorzystywali zdobyte w ten sposób środki po to, by w tajemnicy finansować Contras - partyzantkę walczącą w Nikaragui (mimo że dalsze finansowanie Contras zostało jawnie zabronione przez Kongres). Innym prawdziwym spiskiem było tzw. Badanie Tuskegee, podczas którego naukowcy oferowali bezpłatną opiekę medyczną Afroamerykanom. W rzeczywistości jednak badali oni naturalny przebieg nieleczonej kiły, obejmując badaniem 399 mężczyzn, którzy byli chorzy na kiłę, ale nie byli tego świadomi oraz 201 zdrowych mężczyzn, stanowiących grupę kontrolną. Eksperyment trwał 40 lat (od 1932 do 1972 roku). W tym czasie ani razu nie poinformowano owych mężczyzn o tym, że biorą udział w eksperymencie, jaki jest ich stan zdrowia, a także o tym, że choroba, na którą cierpią, nie jest leczona. W wyniku tego wielu mężczyzn cierpiało z powodu konsekwencji nieleczenia kiły, a niektórzy z nich zmarli.
Wynikiem prawdziwego spisku był również Holokaust. Żydzi byli prześladowani i zabijani przez nazistów już w latach 30. i 40., jednak początkowo naziści mieli nadzieję, że z powodu nieprzyjaznego klimatu większość Żydów opuści kraj z własnej woli. Nie stało się tak jednak na taką skalę, jak życzył sobie tego Hitler i w styczniu 1942 roku 15 wysoko postawionych nazistów i oficerów SS, będących w zmowie, spotkało się potajemnie w willi w Wannsee niedaleko Berlina. Mimo że Hitler nie uczestniczył w spotkaniu osobiście, miało ono na celu opracowanie konkretnego planu, umożliwiającego wykonanie ostatnich rozkazów Hitlera, sprowadzającego się do "fizycznej eksterminacji" wszystkich Żydów w Europie. Spotkanie to, znane jako "Konferencja w Wannsee", stanowiło początek masowej deportacji Żydów do nazistowskich obozów śmierci, gdzie na niespotykaną skalę byli oni zabijani w komorach gazowych. Holokaust jest obecnie uważany za jedną z największych tragedii w historii ludzkości, jednak dopiero w 1947 roku prokurator dostarczył dowody na to, że konferencja w Wannesee rzeczywiście miała miejsce, odkrywając ściśle tajne protokoły z tego spotkania.
Niniejsza książka traktuje o psychologii teorii spiskowych. Istnieje wiele różnych teorii spiskowych, które krążą w Internecie. Niektóre z nich są wiarygodne lub przynajmniej teoretycznie możliwe (np. być może agencje tajnych służb czasami przekraczają granice tego, co legalne lub moralnie akceptowalne, jak twierdzi Snowden), inne - dość dziwaczne i wysoce nieprawdopodobne (np. teoria spiskowa mówiąca o tym, że ziemią rządzi rasa obcych jaszczurów przebranych za ludzi). Co więcej, w historii odnajdziemy wiele przykładów prawdziwego tworzenia się spisków - poczynając od tych najbardziej współczesnych (telefon Angeli Merkel rzeczywiście został przechwycony przez tajne służby USA), a kończąc na przykładach takich jak spisek senatu rzymskiego, który zabił Juliusza Cezara - i dlatego właśnie nie wszystkie teorie spiskowe są irracjonalne. Mimo wszystkich różnic występujących między teoriami spiskowymi, które ludzie popierają, w niniejszej książce będę starał się udowodnić, że tendencja do dawania wiary teoriom spiskowym jest zakorzeniona w podobnych, rozpoznawalnych i przewidywalnych procesach psychologicznych.
