Klasyfikacja ICD-10 I ICD-11
- analiza wybranych kategorii w psychiatrii
prof. dr hab. n. med. Agata Szulc
Klinika Psychiatryczna, Wydział Nauk o Zdrowiu, Warszawski Uniwersytet Medyczny
Główna różnica między ICD-10 a ICD-11 to formuła kodowania poszczególnych jednostek chorobowych. ICD-11 zmienia trzyznakowe kody kategorii na cztery ze znakiem alfabetu na drugiej pozycji i cyfrą zawsze na trzeciej pozycji. Pierwszy znak dowolnego kodu będzie odpowiadał numerowi rozdziału. W rozdziałach 1-9 pierwszy znak kodu będzie opisywać numer rozdziału, w rozdziałach 10-27 pierwszy znak to litera. Wszystkie kody w jednym rozdziale będą zawsze zaczynać się tym samym znakiem.
Klasyfikację chorób można zdefiniować jako system kategorii, do których przypisane są stany chorobowe według ustalonych kryteriów. Celem klasyfikacji ICD jest umożliwienie systematycznego rejestrowania, analizowania, interpretacji i porównywania danych dotyczących umieralności i chorobowości gromadzonych w różnych krajach lub na różnych obszarach w różnych okresach. Klasyfikację ICD wykorzystuje się do zapisywania rozpoznanych chorób i innych problemów zdrowotnych przy użyciu kodu alfanumerycznego, co pozwala na łatwe przechowywanie, odtwarzanie i analizowanie danych. W praktyce klasyfikacja ICD stała się międzynarodową standardową klasyfikacją diagnostyczną wykorzystywaną do wszystkich ogólnych celów epidemiologicznych, jak również do wielu innych celów związanych z zarządzaniem w opiece zdrowotnej. Zastosowania te obejmują analizowanie ogólnej sytuacji zdrowotnej grup populacyjnych, jak również monitorowanie zapadalności, chorobowości i innych problemów zdrowotnych w odniesieniu do różnych zmiennych, takich jak cechy pacjentów, oraz okoliczności zachorowań. ICD można wykorzystywać do klasyfikowania chorób i innych problemów zdrowotnych rejestrowanych w postaci różnego rodzaju danych medycznych i demograficznych. Początkowo miała ona służyć do klasyfikowania przyczyn zgonów określanych w chwili stwierdzenia śmierci. W późniejszym czasie zakres klasyfikacji rozszerzono o rozpoznania stanów chorobowych.
W zakresie klasyfikacji zaburzeń psychicznych znajdziemy wiele zmian, które dotyczą kilku kategorii. Poniżej przedstawione są poszczególne kategorie dotyczące zaburzeń psychicznych, znajdują się one w rozdziałach 06, 07 (dotyczącym zaburzeń snu) i 17 (dotyczącym warunków związanych z życiem seksualnym).
Poniższe rozdziały bardziej szczegółowo przedstawiają trzy ważne kategorie zaburzeń psychicznych - schizofrenię i inne zaburzenia psychotyczne, zaburzenia afektywne dwubiegunowe i otępienia. W pierwszej części każdego rozdziału opisano dotychczasowe kryteria i podział chorób, w drugiej części - nowy podział z klasyfikacji ICD-11.
Schizofrenia, zaburzenia schizotypowe i urojeniowe (F20-F29) ICD-10
Schizofrenia jest chorobą mózgu związaną z jego zmianami czynnościowymi i strukturalnymi. W społeczeństwie, a nawet w środowisku medycznym (niestety) spostrzeganie zaburzeń psychicznych, w tym przede wszystkim schizofrenii, jest odmienne. Powszechnie uważa się, że są one "czymś dziwnym, nieznanym", czego należy się obawiać. Osoby cierpiące na schizofrenię często wykazują objawy psychotyczne - tzn. urojenia lub pseudohalucynacje, co może powodować, że zachowują się inaczej niż pozostali członkowie społeczeństwa. Objawy te można leczyć za pomocą leków przeciwpsychotycznych i zazwyczaj dość szybko przemijają one pod wpływem właściwej farmakoterapii. W sposób przewlekły mogą się utrzymywać takie objawy jak apatia i izolacja społeczna, a także zaburzenia funkcji poznawczych. Symptomy te sprawiają, że pacjenci mają problemy w relacjach międzyludzkich, kłopoty z nauką i pracą.
Zaburzenia schizofreniczne charakteryzują się zakłóceniami myślenia i postrzegania, jak również niedostosowanym i spłyconym afektem. Jasna świadomość i sprawność intelektu są zwykle zachowane, choć z czasem mogą pojawiać się pewne deficyty poznawcze. Najważniejsze objawy psychopatologiczne obejmują: echo myśli, nasyłanie oraz zabieranie myśli, rozgłaśnianie (odsłonięcie) myśli, postrzeganie urojeniowe, a także urojenia oddziaływania, wpływu lub owładnięcia, głosy omamowe komentujące lub dyskutujące o pacjencie w trzeciej osobie, zaburzenia myślenia i objawy negatywne.
Przebieg zaburzeń schizofrenicznych może być ciągły lub epizodyczny, z postępującym lub stabilnym deficytem, bądź też może wystąpić jeden lub więcej epizodów z pełną albo częściową remisją. Rozpoznania schizofrenii nie należy ustalać, jeżeli występują nasilone objawy depresyjne lub maniakalne, chyba że objawy schizofreniczne wyraźnie poprzedzają zaburzenia afektywne. Schizofrenii nie należy również rozpoznawać w przypadku występowania poważnej choroby mózgu ani też w przypadku zatrucia substancjami lub ich odstawienia.
Kryteria diagnostyczne schizofrenii według ICD-10
G1. Albo co najmniej jeden z zespołów, objawów lub przejawów wymienionych niżej w punkcie (1), albo co najmniej dwa z objawów i przejawów wymienionych w punkcie (2) - jeżeli występują przez większość czasu trwania epizodu choroby psychotycznej utrzymującego się przez co najmniej jeden miesiąc (lub okresowo w ciągu większości dni tego okresu).
(1) Co najmniej jedno z następujących:
(a) echo myśli, nasyłanie i zabieranie myśli oraz rozgłaśnianie (odsłonięcie) myśli
(b) urojenia oddziaływania, wpływu lub owładnięcia wyraźnie odnoszone do ruchów ciała bądź kończyn albo do określonych myśli, działań czy odczuć; spostrzeżenie urojeniowe
(c) głosy omamowe komentujące na bieżąco zachowanie pacjenta albo dyskutujące o nim między sobą, albo innego typu głosy omamowe pochodzące z którejś części ciała
(d) utrwalone urojenia innego rodzaju, których treść jest niedostosowana kulturowo i całkowicie niemożliwa do zaistnienia (np. zdolność oddziaływania na pogodę czy pozostawanie w łączności z przybyszami z innego świata)
(2) lub co najmniej dwa z następujących:
(e) utrwalone omamy z zakresu jakiegokolwiek zmysłu, jeżeli występują każdego dnia w ciągu co najmniej jednego miesiąca i towarzyszą im urojenia (mogą być zwiewne lub na wpół ukształtowane) bez wyraźnej treści afektywnej bądź utrwalone myśli nadwartościowe
(f) neologizmy, przerwy lub wstawki w toku myślenia, prowadzące do rozkojarzenia lub niedostosowania wypowiedzi
(g) zachowania katatoniczne, takie jak: pobudzenie, zastyganie lub giętkość woskowa, negatywizm, mutyzm i osłupienie
(h) objawy "negatywne", takie jak: apatia, zubożenie wypowiedzi oraz spłycenie lub niespójność reakcji emocjonalnych (należy wyraźnie stwierdzić, że nie są one spowodowane depresją bądź lekami neuroleptycznymi).
G2. Najczęściej stosowane przesłanki wykluczenia.
(1) Jeżeli pacjent spełnia również kryteria epizodu maniakalnego (F30.-) lub depresyjnego (F32.-), wyliczone powyżej w p. G1 (1) i G 1(2) kryteria muszą być spełnione przed wystąpieniem zaburzeń nastroju.
(2) Zaburzenie nie jest uwarunkowane chorobą mózgu (w rozumieniu F00-F09) ani też zatruciem (F1x.0), uzależnieniem (F1x.2) lub odstawieniem (F1x.3 lub F1x.4) alkoholu albo innych substancji.
Pozostałe zaburzenia z kręgu psychoz
Zaburzenia schizotypowe
Zaburzenia te cechują się ekscentrycznym zachowaniem oraz nieprawidłowościami myślenia i afektu zbliżonymi do tych spotykanych w schizofrenii, chociaż na żadnym etapie choroby nie występują odchylenia charakterystyczne dla schizofrenii.
Kryteria diagnostyczne zaburzeń typu schizofrenia (schizotypowych) według ICD-10
A. Przez okres co najmniej 2 lat, w sposób ciągły lub powtarzający się, badany przejawia co najmniej cztery z następujących:
(1) niedostosowany albo ograniczony afekt, osoba wydaje się chłodna i obojętna
(2) niezwykłe, ekscentryczne, dziwaczne zachowanie lub wygląd
(3) słaby kontakt z innymi i tendencja do społecznego wycofywania się
(4) niezwykłe sądy lub myślenie magiczne, wpływające na zachowanie i niespójne z normami subkulturowymi
(5) podejrzliwość lub nastawienia urojeniowe
(6) ruminacje bez wewnętrznego oporu, często o treściach dysmorfofobicznych, seksualnych lub agresywnych
(7) niezwykłe spostrzeżenia zmysłowe obejmujące iluzje somatosensoryczne (cielesne) lub inne albo depersonalizację lub derealizację
(8) puste, drobiazgowe, metaforyczne, nadmiernie wypracowane lub często stereotypowe myślenie, przejawiające się dziwacznością wypowiedzi albo w inny sposób, bez wyraźniejszego rozkojarzenia
(9) chwilowe, przemijające i zwykle występujące bez zewnętrznej przyczyny epizody quasi-psychotyczne z intensywnymi iluzjami, omamami słuchowymi lub innymi oraz z przekonaniami podobnymi do urojeń.
B. Badany nigdy nie spełniał jakichkolwiek kryteriów zaburzeń należących do F20- (schizofrenia).
Uporczywe zaburzenia urojeniowe
Kryteria diagnostyczne uporczywych zaburzeń urojeniowych według ICD-10
A. Występują urojenia albo zespół powiązanych urojeń innych niż wymienione jako typowe dla schizofrenii w G1 (1) b lub d dla F20.0-F20.3 (tj. inne niż zupełnie niemożliwe i kulturowo niedostosowane). Typowymi przykładami są urojenia: prześladowcze, wielkościowe, hipochondryczne, niewiary lub erotyczne.
B. Urojenia wymienione w kryterium A występują przez co najmniej 3 miesiące.
C. Niespełnione są ogólne kryteria schizofrenii (F20.0-F20.3).
D. Nie występują utrwalone omamy z zakresu jakiegokolwiek zmysłu (natomiast przemijająco lub chwilowo mogą się pojawiać omamy słuchowe, lecz nie w postaci wypowiedzi w trzeciej osobie ani w postaci bieżącego komentowania).
E. Objawy depresyjne (albo epizod depresyjny, F32.-) mogą okresowo występować, pod warunkiem że urojenia utrzymują się w czasie, gdy nie ma zaburzeń nastroju.
F. Najczęściej stosowane przesłanki wykluczenia. Brak przesłanek do rozpoznania pierwotnych lub wtórnych zaburzeń organicznych wymienionych w F00-F09, a także zaburzeń psychotycznych spowodowanych użyciem substancji psychoaktywnych (F1.x5).
W miarę potrzeby można wyodrębnić następujące postaci: prześladowczą, pieniacza, odnoszącą, wielkościową, hipochondryczną (somatyczną), niewiary, erotyczną.
Wersja prezentująca fragment publikacji...
Piśmiennictwo
1. WHO | International Classification of Diseases, WHO (access: 25.11.2017).
2. International Classification of Diseases (ICD) Information Sheet, WHO (access: 13.06.2020).
3. WHO releases new International Classification of Diseases (ICD-11), WHO (access: 8.08.2020).
4. Międzynarodowa Statystyczna Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych. Rewizja dziesiąta. Tom II.
Wydanie 2008.
5. Gaebel W, Zielasek J, Reed GM. Zaburzenia psychiczne i behawioralne w ICD-11: koncepcje, metodologie oraz obecny status. Psychiatr Pol. 2017; 51(2): 169-95.
6. Krawczyk P, Święcicki Ł. ICD-11 vs. ICD-10 - przegląd aktualizacji i nowości wprowadzonych w najnowszej wersji Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób WHO. Psychiatr Pol. 2020; 54(1): 7-20.
7. Gałecki P, Szulc A. Psychiatria. Edra Urban & Partner, Wrocław 2018.
