Wstęp
Wszystkie wiersze zamieszczone w tym zbiorku pochodzą z okresu panowania dynastii Tang (618-906) i powstały między VII a IX w., czyli ponad tysiąc lat temu. Większość z nich znalazła się w najpopularniejszej chińskiej antologii Tangshi sanbaishou - "Trzysta wierszy Tangów". Są to zatem utwory doskonale znane - nie tylko chińskim czytelnikom, którzy stykają się z nimi od najwcześniejszych etapów edukacji, ale też czytelnikom spoza Chin. Oczywiście najwcześniej zostały docenione w krajach Azji Wschodniej, pozostającej pod silnymi wpływami kultury chińskiej, ale wiele z nich zostało przetłumaczonych (czasami wielokrotnie) na języki zachodnie i włączonych do kanonu literatury światowej.
Panowanie Tangów to czas wspaniałego rozkwitu kultury chińskiej i równie wspaniałego rozkwitu typu poezji określanej po chińsku jako shi. Zbiór całości poezji z epoki Tang (Quan Tangshi) liczy niemal pięćdziesiąt tysięcy wierszy ponad dwóch tysięcy autorów. Oczywiście nie wszystkie wiersze są w jednakowym stopniu doskonałe, ale uważa się, że właśnie w okresie dynastii Tang poezja shi osiągnęła swój szczyt. Wtedy pisali dwaj poeci uznawani za największych w całej historii Chin: Li Bai (701-762), nazywany "nieśmiertelnym zesłanym na ziemię" i Du Fu (712-770), określany w chińskiej historii literatury jako "poeta-kronikarz". Mówiąc o najlepszych poetach tangowskich, obok tych dwóch wymienia się zwykle jeszcze jednego - Wang Weia (699-759), zwanego "patriarchą buddyzmu chan w poezji".
Klasyczna poezja chińska niezależnie od gatunku jest w oryginale zawsze rymowana. Większość podgatunków shi charakteryzuje się regularnym wersem pięciozgłoskowym lub siedmiozgłoskowym, a ponieważ w klasycznym języku chińskim olbrzymia większość słów jest jednosylabowa, zatem wers pięciozgłoskowy liczy pięć sylab i pięć słów, a siedmiozgłoskowy - siedem sylab i siedem słów. Niektóre podgatunki shi (które także znalazły się w tym zbiorze), posługują się wersami liczącymi więcej lub mniej sylab i możliwe jest w nich zamieszczanie wersów różnej długości.
W okresie dynastii Tang w poezji shi ustalił się podział na dwa style: "nowy", który był bardzo ściśle regulowany i "dawny", dużo swobodniejszy. Wiersze w "nowym stylu" to zawsze pięciozgłoskowce lub siedmiozgłoskowce, w których niedopuszczalne są wersy innej długości, a pod względem ilości wersów dzielą się na dwa zasadnicze podtypy - ośmiowersowe lüshi i czterowiersze jueju. W lüshi drugi i trzeci dwuwiersz (czyli wers trzeci i czwarty oraz piąty i szósty) muszą być zbudowane na zasadzie paralelizmu - tzn. muszą być ze sobą skontrastowane pod względem znaczenia, np. "Gwiazdy zawisły nad rozległym polem / Księżyc faluje w nurcie wielkiej rzeki / Imię czy zyska sławę przez ozdobne strofy? / Urząd trzeba opuścić przez wiek i chorobę" (Nocne myśli w podróży, Du Fu).
Chiński jest językiem tonalnym i tony odgrywały ważną rolę w klasycznej prozodii chińskiej. Za Tangów, podobnie jak współcześnie, w języku chińskim istniały cztery tony (prawdopodobnie wymawiane inaczej niż dzisiaj). Podzielono je na dwa rodzaje - ton równy, tzn. wymawiany bez zmiany intonacji i trzy tony "pochyłe", które polegają na zmianie intonacji w czasie wymowy sylaby. W poezji nowego stylu istniały ściśle opracowane schematy układu tonów równych i pochyłych i wiersze musiały być pisane w zgodzie z tymi schematami.
Przykłady pięciozgłoskowego lüshi to: Płynąc po rzece Han, Willa w górach Zhongnan (Wang Wei), Nocne myśli w podróży (Du Fu); za przykład siedmiozgłoskowego lüshi mogą z kolei służyć: Jesienne nastroje (Du Fu), Mawei, Bez tytułu (Li Shangyin).
W wierszach w dawnym stylu nie obowiązywała żadna z tych reguł - obok regularnych pięciozgłoskowców i siedmiozgłoskowców, są i takie, które wykorzystują wersy o różnej długości, mogą mieć dowolną (z reguły parzystą) liczbę wersów, nie muszą stosować się do zasady paralelizmu i nie muszą przestrzegać schematów tonalnych.
Jednym z kryteriów doboru wierszy w tym zbiorze jest ich różnorodność, tak pod względem formy, jak treści, stylu i nastroju. Są wśród nich wiersze o winie, o wojnie, przyjaźni, tęsknocie, muzyce itd. Zamieszczone tu utwory największej trójki tangowskich poetów należą do najbardziej znanych i najbardziej charakterystycznych dla ich stylu. Dla wierszy Wang Weia typowa jest emocjonalna i stylistyczna dyscyplina i powściągliwość, a także wycofanie i niedopowiedzenie; napisano nawet kiedyś, że gestem najlepiej oddającym charakter jego poezji jest zamknięcie drzwi. Poezja Li Baia ma w sobie rozmach i gwałtowność, dlatego też ten autor najlepiej czuł się w swobodniejszych formach dawnego stylu. Zasłynął wierszami, w których wychwalał wino i rycerzy, a przede wszystkim utworami o taoistycznym poszukiwaniu nieśmiertelności i o górach, które są bramą do świata nieśmiertelnych (stąd jego późniejszy przydomek "nieśmiertelny zesłany na ziemię"). Większość wierszy Du Fu w tym zbiorze oddaje tylko jedną z jego wielu poetyckich postaci, tę która jest z nim najbardziej kojarzona: "poety-kronikarza". Opisują najważniejsze wydarzenia tamtych czasów i splecione z nimi losy poety i otaczających go ludzi. Szczególnie ceniono w nich bezpośredniość i szczerość wyrazu, miłość do ojczyzny i umiejętność prawdziwego (a nie tylko wynikającego z poetyckich konwencji) dostrzeżenia ludzi z nizin i zwykłych, codziennych spraw i smutków.
Poza trójką największych, znalazły się tu także wiersze poetów uważanych przez tradycję za mniej wybitnych, ale wciąż doskonale znanych i cenionych, na przykład Li He (790-816), zwanego "demonicznym talentem", zafascynowanego wszystkim co niesamowite, niezwykłe, fantastyczne, a nawet straszne. Bardzo wybitną postacią, słynną co prawda głównie z doskonałej prozy, jest Han Yu (768-824), pisarz i myśliciel dużo poważniejszy niż wynikałoby z zamieszczonych tu dwóch żartobliwych wierszy. Najmniej znane i rzadziej pojawiające się w antologiach są wiersze Meng Jiao (750-814), zebrane w serię Jesienne uczucia. Dla tradycyjnych gustów ich niecodzienne obrazowanie wydawało się może trochę zbyt dziwaczne, ale z dzisiejszego punktu widzenia (przynajmniej według tłumaczki), te wiersze są wstrząsające jako opis grozy towarzyszącej starości i chorobie, a jednocześnie zdumiewająco nowoczesne w niezwykłości swoich obrazów. Być może to jest najbardziej zdumiewające we wszystkich tych utworach - odległe od nas o ponad tysiąc lat i tysiące kilometrów, pozostają żywe i zrozumiałe w swoich emocjach i obrazach.
Jeszcze słowo o tłumaczeniu: wiersze w oryginale chińskim nie są graficznie dzielone na zwrotki. W dłuższych utworach odpowiednikiem takiego podziału jest zmiana rymu. Zdaniem tłumaczki, podział polskich wersji na zwrotki ułatwia ich czytanie i zrozumienie; podział ten przeprowadzony został raczej według treści i nie zawsze dokładnie pokrywa się ze zmianami rymu w oryginale.
Małgorzata Religa
