Wstęp

"Mó­wię ci, to­tal­nie od­le­ciała. Nie mo­głem w ża­den spo­sób jej uspo­koić. Nie po­wie­dzia­łem prze­cież nic złego! Za­cho­wała się jak ja­kaś bor­derka". W dzi­siej­szych cza­sach co­raz czę­ściej mo­żemy usły­szeć, że ktoś jest "bor­der­line", zwłasz­cza je­śli za­cho­wuje się po­ryw­czo lub w spo­sób trudny do zro­zu­mie­nia. Od około 50 lat ter­miny "bor­der­line" czy "oso­bo­wość z po­gra­ni­cza" są co­raz po­wszech­niej uży­wane przez spe­cja­li­stów zdro­wia psy­chicz­nego i co­raz czę­ściej po­ja­wiają się w ję­zyku po­tocz­nym.

Ale co tak wła­ści­wie ozna­czają te ter­miny? Prze­cież za­równo od­czu­wa­nie emo­cji, jak i ich wy­ra­ża­nie są czymś nor­mal­nym... Wy­buch gniewu raz na ja­kiś czas może dzia­łać oczysz­cza­jąco. Ale czy to ozna­cza, że każdy, kto się cza­sem zde­ner­wuje, ma oso­bo­wość bor­der­line? Róż­no­rod­ność ob­ja­wów po­zwa­la­ją­cych zdia­gno­zo­wać tak zwaną oso­bo­wość "z po­gra­ni­cza" spra­wia, że jej roz­po­zna­nie oraz zro­zu­mie­nie zwią­za­nych z nią ży­cio­wych trud­no­ści bywa nie­ła­twe. Co wię­cej, ktoś z oso­bo­wo­ścią z po­gra­ni­cza może wieść nie­na­ganne ży­cie to­wa­rzy­skie i za­wo­dowe, jed­no­cze­śnie ujaw­nia­jąc swoje skrajne re­ak­cje emo­cjo­nalne głów­nie w ży­ciu oso­bi­stym[1]. Mo­żesz po­dej­rze­wać u sie­bie to za­bu­rze­nie, je­śli za­uwa­żasz kon­kretne dys­funk­cje w so­bie sa­mym lub w two­ich re­la­cjach z in­nymi. Wszystko spro­wa­dza się do tego, co uzna­jemy za "nor­mal­ność", a co za "prze­sadę", za emo­cje lub "prze­wraż­li­wie­nie", za umiar lub nad­miar. Przyj­rzyjmy się kilku opi­som...

Czy roz­po­zna­jesz sie­bie w któ­rymś z tych por­tre­tów psy­cho­lo­gicz­nych? Nie dziw­nego. W na­szych wy­so­ko­ro­zwi­nię­tych za­chod­nich spo­łe­czeń­stwach dia­gno­zuje się co­raz wię­cej osób z bor­der­line. Draż­li­wość, nie­sta­bil­ność emo­cjo­nalna, lęki i prze­sad­nie gwał­towne re­ak­cje... Na­sze emo­cje cał­ko­wi­cie nas ogar­niają i wy­my­kają nam się spod kon­troli.

Dla­czego wciąż na­po­ty­kasz te same prze­szkody? Jak za­ła­go­dzić wy­ni­ka­jące z nich cier­pie­nie? Jak spra­wić, by lu­dzie wo­kół le­piej cię ro­zu­mieli? Dzięki licz­nym por­tre­tom psy­cho­lo­gicz­nym pa­cjen­tów "z po­gra­ni­cza" przed­sta­wio­nym w tej książce bę­dziesz mógł le­piej zi­den­ty­fi­ko­wać pod­sta­wowe ce­chy oso­bo­wo­ści bor­der­line i zro­zu­mieć przy­czyny po­wsta­wa­nia tego za­bu­rze­nia, co być może po­może ci pod­jąć kroki, aby się z niego wy­le­czyć lub przy­naj­mniej zła­go­dzić uciąż­liwe ob­jawy, ja­kich do­świad­czają osoby z bor­der­line w na­szym bru­tal­nym świe­cie.

[1] An­dré Green jest twórcą wy­mow­nego ter­minu "pry­watne sza­leń­stwo".

Rozdział 1

Zbyt emocjonalny?

Wielu z nas do­świad­cza psy­chicz­nego cier­pie­nia, któ­rego źró­dła i przy­czyn nie po­tra­fimy zi­den­ty­fi­ko­wać. Je­dyne, co od­czu­wamy, to lęk oraz jego fi­zyczne prze­jawy: uczu­cie uci­sku w gar­dle, na­pię­cia w brzu­chu, ści­sku w żo­łądku, bóle głowy czy pro­blemy z od­dy­cha­niem, lub po­krewne emo­cje, ta­kie jak smu­tek ("Nie­wiele trzeba, że­bym się roz­pła­kał"), strach ("Nie wiem dla­czego, ale cały czas boję się, że za­raz sta­nie się coś złego"), złość ("Wszystko mnie wku­rza"), wstyd ("Wy­star­czy, że ktoś na mnie spoj­rzy i mam ochotę znik­nąć") czy po­czu­cie winy ("Mam wra­że­nie, że to ja za­wsze je­stem wszyst­kiemu winny").

Oprócz ogól­nego lęku, który wy­stę­puje we wszyst­kich za­bu­rze­niach oso­bo­wo­ści, w któ­rych me­cha­ni­zmy obronne nie dzia­łają po­praw­nie, osoby z bor­der­line do­świad­czają rów­nież spe­cy­ficz­nych ro­dza­jów lęku:

Uży­wamy me­cha­ni­zmów obron­nych, aby po­wstrzy­mać i, je­śli to moż­liwe, cał­ko­wi­cie stłu­mić lęki. Naj­czę­ściej ro­bimy to nie­świa­do­mie. Róż­no­rod­ność ludz­kich cech cha­rak­teru naj­le­piej uwi­dacz­nia roz­ma­ite formy na­szych psy­chicz­nych zbroi. Ucie­kamy się do róż­no­ra­kich za­cho­wań, by jak naj­le­piej po­ra­dzić so­bie z na­szymi lę­kami.

Fran­cis jest prze­ko­nany, że w jego ży­ciu pewne rze­czy cią­gle się po­wta­rzają. Zwłasz­cza jego po­rażki, choć sam uważa, że nie wy­ni­kają one z jego winy. Los tak chciał - on sam nie miał na to żad­nego wpływu. Wi­docz­nie taka była wola bo­ska. A może to sprawka ja­kie­goś de­mona, dżina lub klą­twy rzu­co­nej na niego w dzie­ciń­stwie przez złą ma­co­chę, która go prze­śla­duje.

Fran­cis, bę­dąc dziec­kiem, po­strze­gał sie­bie jako "brzyd­kie ka­czątko". Prze­ko­nany o swo­jej nie­zdol­no­ści do po­dej­mo­wa­nia dzia­łań ob­wi­nia o wszystko złą karmę, by uza­sad­nić swoje lęki oraz nie­moż­ność ich prze­zwy­cię­że­nia.

50-letni Pierre ma żonę i dwoje dzieci w póź­nym wieku na­sto­let­nim. Za­zwy­czaj jest ci­chy i wy­co­fany, za­równo w domu ro­dzin­nym, jak i w pracy, gdzie pełni funk­cję kie­row­nika ze­społu li­czą­cego około 15 osób. Mimo to jego pod­władni byli świad­kami kilku sy­tu­acji, w któ­rych Pierre wpa­dał w nie­po­ha­mo­wany gniew: na­gle za­czy­nał krzy­czeć, wy­zy­wa­jąc i gro­żąc swo­jemu roz­mówcy. Siła tego wy­bu­chu zło­ści była nie­współ­mierna do bła­hostki, która wy­wo­łała jego re­ak­cję. Po ca­łym zaj­ściu Pierre za­my­kał się w swoim biu­rze i po­ja­wiał się do­piero na­stęp­nego dnia, by prze­pro­sić osobę, z którą się po­kłó­cił. Jego ko­le­dzy wi­dzieli rów­nież, jak w pew­nych sy­tu­acjach na­gle bladł, za­ci­skał zęby i szybko zni­kał w swoim ga­bi­ne­cie.

Pierre miewa ta­kie na­pady zło­ści rów­nież w domu. Zda­rzają się co­raz czę­ściej, od­kąd jedno z jego dzieci, które obec­nie prze­cho­dzi okres na­sto­let­niego buntu, za­częło go pro­wo­ko­wać. Jego żona mówi, że gdy do­cho­dzi mię­dzy nimi do kon­fron­ta­cji, ma wra­że­nie, jakby pa­trzyła na walkę dwóch sza­lo­nych na­sto­lat­ków. Do­daje też, że z bie­giem czasu sto­su­nek Pierre'a do dziecka uległ zmia­nie. Pierre po­święca mu co­raz mniej uwagi, na­wet pod­czas mi­łych ro­dzin­nych ak­tyw­no­ści. Nie pełni już roli ojca, który po­wi­nien sta­wiać gra­nice, za­bra­niać czy ka­rać, je­śli zaj­dzie taka ko­niecz­ność. "Za­cho­wuje się tak, jakby kom­plet­nie się wy­co­fał" - mówi jego żona.

Jedną z głów­nych cech oso­bo­wo­ści bor­der­line jest ten­den­cja do szyb­kiego prze­cho­dze­nia do czy­nów, szcze­gól­nie tych agre­syw­nych, pod wpły­wem skraj­nych emo­cji. Ta nie­sta­bil­ność na­stroju jest wy­ni­kiem bar­dzo in­ten­syw­nej re­ak­tyw­no­ści emo­cjo­nal­nej, mo­gą­cej ob­ja­wiać się na przy­kład po­przez epi­zo­dyczną dys­fo­rię[1], draż­li­wość czy nie­po­kój - stany, które zwy­kle trwają kilka go­dzin, a w rzad­kich przy­pad­kach mak­sy­mal­nie kilka dni.

Na przy­kła­dzie Pierre'a mo­gli­śmy zo­ba­czyć, że osoby "z po­gra­ni­cza" do­świad­czają in­ten­syw­nych i nie­ade­kwat­nych do sy­tu­acji na­pa­dów zło­ści, nad któ­rymi trudno im za­pa­no­wać. Je­śli ten gniew jest dłu­go­trwale tłu­miony, może pro­wa­dzić do cią­głego ob­ni­żo­nego na­stroju, a na­wet do kłó­tli­wo­ści czy sta­łego zde­ner­wo­wa­nia.

Kiedy osoby z bor­der­line znaj­dują się w re­la­cjach, które nie od­po­wia­dają ich ocze­ki­wa­niom, za­czy­nają czuć w so­bie cią­głą fru­stra­cję, którą inni od­bie­rają po pro­stu jako "zły hu­mor".

Ta złość pro­wo­kuje do wsz­czy­na­nia kłótni z oso­bami z oto­cze­nia, a cza­sem na­wet do ak­tów prze­mocy. Ogólne trud­no­ści w pa­no­wa­niu nad emo­cjami naj­czę­ściej prze­ja­wiają się wła­śnie po­przez na­głe wy­bu­chy gniewu, które wy­stę­pują bez wy­raź­nej przy­czyny lub są nie­pro­por­cjo­nalne do sy­tu­acji.

Gdy złość mija, po­ja­wia się zdru­zgo­ta­nie. W gło­wie świ­tają my­śli, że ta osoba na pewno nas znie­na­wi­dzi, więc le­piej ze­rwać z nią kon­takt. Do tej pory po pro­stu nie zda­wała so­bie sprawy z tego, jak podli by­li­śmy. Od­rzuci nas, bę­dzie o nas źle mó­wić... Staje się nie­bez­pieczna, więc na­leży jej uni­kać.

Trud­no­ści w re­gu­lo­wa­niu emo­cji cha­rak­te­ry­styczne dla oso­bo­wo­ści bor­der­line obej­mują także po­zy­tywne uczu­cia. Cie­pły gest czy miłe słowo po­tra­fią być mocno po­ru­sza­jące. Po­ja­wia się wtedy silne wzru­sze­nie, które czę­sto ob­ja­wia się łzami ra­do­ści. Po­wo­duje to dez­orien­ta­cję oto­cze­nia, które nie wie, jak od­czy­tać tak żywą re­ak­cję.

Ten me­cha­nizm emo­cjo­nalny można opi­sać w na­stę­pu­jący spo­sób: osoba z tego typu za­bu­rze­niami ma za­zwy­czaj ni­skie po­czu­cie wła­snej war­to­ści, więc z góry spo­dziewa się od­rzu­ce­nia ze strony in­nych. Aby uchro­nić się przed bó­lem, ogra­ni­cza swoje re­la­cje z ludźmi do mi­ni­mum.

Gdy ktoś oka­zuje jej po­zy­tywne uczu­cia, któ­rych w grun­cie rze­czy ogrom­nie pra­gnie, za­czyna od­czu­wać za­równo szczę­ście, jak i cier­pie­nie wy­ni­ka­jące ze świa­do­mo­ści, że za­zwy­czaj bar­dzo bra­kuje jej tej mi­ło­ści i tego cie­pła. Wła­śnie to cier­pie­nie wy­wo­łuje tak zwane łzy ra­do­ści.

Zma­ga­nia z re­gu­lo­wa­niem swo­ich uczuć są za­uwa­żalne dla in­nych, kiedy w co­dzienne roz­mowy za­czy­nają się nie­ocze­ki­wa­nie wkra­dać nie­ade­kwatne emo­cje. Jak już wiemy, mogą to być za­równo gniew, jak i po­zy­tywne uczu­cia, ale także strach, smu­tek czy wstyd - ich na­głe po­ja­wie­nie się zmie­nia cały ton roz­mowy. Zda­rza się to na­wet w śro­do­wi­sku za­wo­do­wym czy pod­czas dys­ku­sji in­te­lek­tu­al­nych, w któ­rych we­dług norm spo­łecz­nych nie na­leży oka­zy­wać nad­mier­nych emo­cji.

Je­żeli nie­malże bez prze­rwy za­le­wają cię tak silne emo­cje, mogą wy­wo­łać kry­zys, przez który chcesz ze­rwać kon­takt z in­nymi. Mogą też pro­wa­dzić do ko­lej­nego gwał­tow­nego wy­bu­chu zło­ści. W ta­kich mo­men­tach mo­żesz czuć się wy­ob­co­wany i bez­silny, po­nie­waż te nie­pro­por­cjo­nalne re­ak­cje wy­wo­łują dys­kom­fort - za­równo u cie­bie, jak i u in­nych. Bę­dąc nad­mier­nie emo­cjo­nalni, sta­jemy się per­sona non grata za­równo w swo­ich, jak i cu­dzych oczach.

[1] Dys­fo­ria to ter­min uży­wany w psy­chia­trii do opi­sa­nia prze­cho­dze­nia od stanu eks­cy­ta­cji do sta­nów de­pre­syj­nych i my­śli sa­mo­bój­czych. Względna krót­ko­trwa­łość tych sta­nów od­róż­nia oso­bo­wość bor­der­line od cho­roby afek­tyw­nej dwu­bie­gu­no­wej lub de­pre­sji ma­nia­kal­nej, w przy­padku któ­rych te cy­kle trwają znacz­nie dłu­żej.

Bibliografia

Am­se­lek A., L'Éco­ute de l'in­time et de l'in­vi­si­ble, CERP, 2006.

Am­se­lek A., L'Ap­pel du réel, La psy­cha­na­lyse en qu­estion(s), CERP, 2007.

An­zieu D., Étude psy­cha­na­ly­ti­que des gro­upes réels, "Les Temps mo­der­nes" 1966, n° 242.

An­zieu D., Le Moi-peau, Du­nod, 1985.

As­so­uline P., État li­mite, Gal­li­mard, 2003.

Au­bert N. et al., L'In­di­vidu hy­per­mo­derne, Ér?s, 2006.

Ba­lint M., The Ba­sic Fault: The­ra­peu­tic Aspects of Re­gres­sion, Ta­vi­stock, 1968.

Ba­rus-Mi­chel J., So­uf­france, sens et croy­ance, Ér?s, 2004.

Ber­ge­ret J., La Dépres­sion et les états li­mi­tes, Payot, 1992.

Ber­ge­ret J., La no­tion de nor­ma­lité, w: Abrégé de psy­cho­lo­gie pa­tho­lo­gi­que, Mas­son, 1972.

Ber­ge­ret J., La no­tion de struc­ture, w: Abrégé de psy­cho­lo­gie pa­tho­lo­gi­que, Mas­son, 1972.

Ber­ge­ret J., La Per­son­na­lité nor­male et pa­tho­lo­gi­que, Du­nod, 1974.

Ber­ge­ret J., Le pro­bl?me des défen­ses, w: Abrégé de psy­cho­lo­gie pa­tho­lo­gi­que, Mas­son, 1972.

Ber­ge­ret J., Les états li­mi­tes et leurs aména­ge­ments, w: Abrégé de psy­cho­lo­gie pa­tho­lo­gi­que, Mas­son, 1972.

Ber­ge­ret J., Nar­cis­si­sme et état­sli­mi­tes, Du­nod, 2003.

Ber­ge­ret J. et al., Les États li­mi­tes, AFPEP, 1993.

Ber­ge­ret J. i Bar­ton R.W., Nar­cis­si­sme et états li­mi­tes, Du­nod, 1986.

Bo­ur­ge­ois D., Com­pren­dre et so­igner les états li­mi­tes, Du­nod, 2005.

Bre­let F., Le TAT, fan­ta­sme et si­tu­ation pro­jec­tive, nar­cis­si­sme et fonc­tion­ne­ment li­mite, Du­nod, 1986.

Ca­stel R., Les méta­mor­pho­ses de la qu­estion so­ciale, Fay­ard, 1996.

Cot­traux J. i Black­burn I.M., Psy­cho­théra­pie co­gni­tive des tro­ubles de la per­son­na­lité, Mas­son, 2001.

Cy­rul­nik B., Un me­rve­il­leux mal­heur, Od­ile Ja­cob, 2002.

De­lo­urme A., La Di­stance in­time, De­sc­lée de Bro­uwer, 1997. (dir.), Pour une psy­cho­théra­pie plu­rielle, Seuil, 2001.

De­lo­urme A., Marc E. et al., La Su­per­vi­sion en psy­cha­na­lyse et psy­cho­théra­pie, Hom­mes et Gro­upes, 2007.

Fe­ren­czi S., ?u­vres com­pl?tes, t. I i IV, Payot, 1982.

Fo­ur­cade J-M., Les Pa­tients li­mi­tes, De­sc­lée de Bro­uwer, 1997.

Fo­ur­cade J-M., Les Pa­tients li­mi­tes, psy­cha­na­lyse in­tégra­tive et psy­cho­théra­pie, Éres, 2010.

Fo­ur­cade J-M., Mo­der­nité et psy­cho­théra­pies: la fin du mo­no­théi­sme, w: Au­bert N., de Gau­le­jac V., Na­vri­dis K., L'aven­ture psy­cho­so­cio­lo­gi­que, De­sc­lée de Bro­uwer, 1997.

Freud A., Ego i me­cha­ni­zmy obronne, tłum. M. Oj­rzyń­ska, Wy­daw­nic­two Na­ukowe PWN, War­szawa 2012.

Freud A., Dif­fi­cul­ties in the Path of Psy­cho-ana­ly­sis, Int. Univ. Press, New York 1969.

de Gau­le­jac V., La névrose de classe, Hom­mes et Gro­upes, 1987.

de Gau­le­jac V., Les so­ur­ces de la honte, De­sc­lée de Bro­uwer, 1996.

de Gau­le­jac V., Qui est "Je"?, Seuil, 2009.

Gra­in­dorge C., Pa­tho­lo­gies li­mi­tes et no­uve­aux en­jeux cul­tu­rels, "Per­spec­ti­ves Psy" 2006, vol. 45, n° 1.

Green A., La Fo­lie pri­vée. Psy­cha­na­lyse des cas li­mi­tes, Gal­li­mard, 1990.

Green A., Le Di­sco­urs vi­vant. La con­cep­tion psy­cha­na­ly­ti­que de l'af­fect, Pres­ses uni­ver­si­ta­ires de France, 1973.

Green A., Le nar­cis­si­sme pri­ma­ire: struc­ture ou état?, "L'In­con­scient" 1967, n° 1 i 3, s. 127-156 i 89-116.

Green A., Pour une no­so­gra­phie psy­cha­na­ly­ti­que freu­dienne, wstęp do kon­fe­ren­cji Pa­ry­skiego In­sty­tutu Psy­cho­ana­li­tycz­nego, Pa­ris 18.12.1962.

Kern­berg O., A Psy­cho­ana­ly­tic Clas­si­fi­ca­tion of Cha­rac­ter Pa­tho­logy, "J. Amer. Psy­cho­anal. Ass." 1970, vol. 18, n° 4, s. 800-822.

Kern­berg O., Bor­der-Une Per­so­na­lity Or­ga­ni­za­tion, "J. Amer. Psy­cho­anal. Ass." 1967, vol. 15.

Kern­berg O., Fur­ther Con­tri­bu­tions to the Tre­at­ment of Nar­cis­si­stic Per­so­na­li­ties, "IJP" 1974, vol. 55, s. 215-240.

Kern­berg O., La Per­son­na­lité nar­cis­si­que, Pri­vat, 1980.

Kern­berg O., Les Tro­ubles li­mi­tes de per­son­na­lité, Pri­vat, 1979.

Kern­berg O., Struc­tu­ral De­ri­va­ti­ves of Ob­ject Re­la­tion­ships, "IJP" 1966, vol. 47, s. 236-260.

Kern­berg O., The Tre­at­ment of Pa­tients with Bor­der­line Or­ga­ni­za­tion, "IJP" 1968, vol. 49, s. 600-619.

Kern­berg O., Tre­at­ment of Bor­der­line Pa­tients, w: Gio­vac­chini P.L. (red.), Tac­tics and Tech­ni­ques in Psy­cho­ana­ly­tic The­rapy, Science Ho­use, s. 254-290, New York 1972.

Klein M., Es­sais de psy­cha­na­lyse, Payot, 1984.

Klein M., Psy­cho­ana­liza dzieci, tłum. H. Grze­go­łow­ska-Klar­kow­ska, M. Li­piń­ska, M. Ży­licz, GWP, Gdańsk 2007.

Klein M. et al., De­ve­lop­ments in Psy­cho­ana­ly­sis, Ho­garth and the In­sti­tiute of Psy­cho-ana­ly­sis, 1952.

Ko­hut H., The Ana­ly­sis of the Self, In­ter­na­tio­nal Uni­ver­si­ties Press, 1971.

La­can J., Li­vre II - Le Moi dans la théo­rie de Freud et dans la tech­ni­que de la psy­cha­na­lyse, Seuil, 1978.

La­can J., Li­vre XI - Les qu­atre con­cepts fon­da­men­taux de la psy­cha­na­lyse, Seuil, 1973.

La­can J., Se­mi­na­rium I. Pi­sma tech­niczne Freuda, tłum. J. Waga, Wy­daw­nic­two Na­ukowe PWN, War­szawa 2017.

La­can J., Se­mi­na­rium III. Psy­chozy, tłum. J. Waga, Wy­daw­nic­two Na­ukowe PWN, War­szawa 2014.

Li­ne­han M., Za­bu­rze­nie oso­bo­wo­ści z po­gra­ni­cza: te­ra­pia po­znaw­czo-be­ha­wio­ralna, tłum. R. An­druszko, Wy­daw­nic­two Uni­wer­sy­tetu Ja­giel­loń­skiego, Kra­ków 2007.

Lit­tle M.I., Des états li­mi­tes, l'al­liance, Des fem­mes, 1992.

Mah­ler M., In­fan­tile Psy­cho­sis and Early Con­tri­bu­tions, Ja­son Aron­son, 1994.

Marc E., Le Chan­ge­ment en psy­cho­théra­pie, Du­nod, 2002.

Marc E., Le Gu­ide pra­ti­que des no­uvel­les théra­pies, Retz, 1992.

Mar­celli D., Les États li­mi­tes en psy­chia­trie, PUF, 1981.

Pa­ges M., Des défis sti­mu­lants pour la psy­cha­na­lyse, "Au­tre­ment" 1982, n° 43, s. 203-207.

Pa­ges M., Édu­quer ga­gnant, édi­tions Ey­rol­les, 2008.

Pa­ges M., Je me déco­uvre par la psy­cho­généa­lo­gie, édi­tions Plon, 2008.

Pa­ges M., La Démar­che com­plexe en psy­cho­théra­pie, Te­xte Ro­néo. Com­mu­ni­qué, 1992.

Pa­ges M., La mémo­ire des 5 sens, édi­tions Ey­rol­les, 2008.

Pa­ges M., La Vie af­fec­tive des gro­upes, Du­nod, 1968.

Pa­ges M., L'Orien­ta­tion non-di­rec­tive en psy­cho­théra­pie et en psy­cho­lo­gie so­ciale, Du­nod, 1965.

Pa­ges M., Le pré sym­bo­li­que, vers une lo­gi­que gra­du­ali­ste de la trans­for­ma­tion psy­chi­que, no­tatki do ba­dań, La­bo­ra­to­ire de psy­cho­lo­gie cli­ni­que, Pa­ris 1986.

Pa­ges M., Le Tra­vail amo­ureux, Du­nod, 1977.

Pa­ges M., Psy­cho­théra­pie et Com­ple­xité, De­sc­lée de Bro­uwer, 1993.

Pa­ges M., S'en­tra­îner a la Vi­su­ali­sa­tion-Sym­bo­li­sa­tion au qu­oti­dien, In­te­rE­di­tions, 2009.

Pa­ges M., Trace ou sens, le sy­st?me émo­tion­nel, Hom­mes et Gro­upes, 1986.

Pa­ges M., Vi­su­ali­sa­tion des ima­ges pour agir, In­te­rE­di­tions, 1989.

Ro­bert-Ouvray S., In­tégra­tion mo­trice et déve­lop­pe­ment psy­chi­que, une théo­rie de la psy­cho­mo­tri­cité, De­sc­lée de Bro­uwer, 1994.

Win­ni­cott D., Col­lec­ted pa­pers: thro­ugh pa­edia­trics to psy­cho-ana­ly­sis, Ta­vi­stock, 1958.

Win­ni­cott D., Ma­tu­ra­tio­nal Pro­ces­ses and the Fa­ci­li­ta­ting Envi­ron­ment: Stu­dies in the The­ory of Emo­tio­nal De­ve­lop­ment, Ho­garth Press, 1965.

Win­ni­cott D., Play­ing and Re­ality, Ta­vi­stock, 1971.