Przypisy

1 D. Elachi, prelekcja wygłoszona podczas NSW Social Media Summit, Sydney, Australia, październik 2024.

2 K. Romalewski, I'm a teen who used to spend hours a day scrolling. Here's how I curbed my social media habit, "Chalkbeat New York", 2 listopada 2023.

3 E. Vardy, Adults and Teens Turn to "Dumbphones" to Cut Screen Time, BBC News, 8 czerwca 2024.

4 G. Hisler, J.M. Twenge i Z. Krizan, Associations Between Screen Time and Short Sleep Duration Among Adolescents Varies by Media Type: Evidence from a Cohort Study, "Sleep Medicine" 2020, 66, s. 92-102.

5 R.E. Roberts i H.T. Duong, The Prospective Association Between Sleep Deprivation and Depression Among Adolescents, "Sleep: Journal of Sleep and Sleep Disorders Research" 2014, 37, s. 239-244.

6 E.A. Vogels, R. Gelles-Watnick, N. Massarat, Teens, Social Media, and Technology 2022, Pew Research Center, 10 sierpnia 2022.

7 J. Rothwell, Teens Spend Average of 4.8 Hours on Social Media Per Day, Gallup, 1 października 2023.

8 J.M. Twenge i in., Worldwide Increases in Adolescent Loneliness, "Journal of Adolescence" 2021, 93, s. 257-269.

9 M. Boer i in., National-Level Schoolwork Pressure, Family Structure, Internet Use, and Obesity as Drivers of Time Trends in Adolescent Psychological Complaints Between 2002 and 2018, "Journal of Youth and Adolescence" 2023, 52, s. 2061-2077; P. Patalay, S.H. Gage, Changes in Millennial Adolescent Mental Health and Health-Related Behaviours over 10 Years: A Population Cohort Comparison Study, "International Journal of Epidemiology" 2019, 48, s. 1650-1664; N. Pavic i in., Social Media and the Decline in Australian Youth Mental Health Outcomes (w druku).

10 J.M. Twenge, Pokolenia. Prawdziwe różnice między pokoleniami X, Y, Z, baby boomersami i cichym pokoleniem oraz co one oznaczają dla przyszłości zachodniego świata, Sopot: Smak Słowa, 2025, rycina 6.36.

11 Ibidem, rycina 6.38.

12 Y. Kelly, A. Zilanawala, C. Booker, A. Sacker, Social Media Use and Adolescent Mental Health: Findings from the UK Millennium Cohort Study, "EClinical Medicine" 2019.

13 M. Liu i in., Time Spent on Social Media and Risk of Depression in Adolescents: A Dose-Response Meta-Analysis, "International Journal of Environmental Research and Public Health" 2022, 19, nr 9; E. Messias i in., Sadness, Suicide, and Their Association with Video Game and Internet Overuse Among Teens: Results from the Youth Risk Behavior Survey 2007 and 2009, "Suicide and Life-Threatening Behavior" 2011, 41, s. 307-315; J.M. Twenge, E. Farley, Not All Screen Time Is Created Equal: Associations with Mental Health Vary by Activity and Gender, "Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology" 2021, 56, s. 207-217; J.M. Twenge, W.K. Campbell, Digital Media Use Is Linked to Lower Psychological Well-Being: Evidence from Three Datasets, "Psychiatric Quarterly" 2019, 90, s. 311-331.

14 H. Allcott, L. Braghieri, S. Eichmeyer, M. Gentzkow, The Welfare Effects of Social Media, "American Economic Review" 2020, 110, s. 629-676; M.G. Hunt, R. Marx, C. Lipson, J. Young, No More FOMO: Limiting Social Media Decreases Loneliness and Depression, "Journal of Social and Clinical Psychology" 2018, 37, s. 751-768.

15 J. Schmidt-Persson i in., Screen Media Use and Mental Health of Children and Ado-lescents: A Secondary Analysis of a Randomized Clinical Trial, "JAMA Network Open" 2024, 7, e2419881.

16 V.H. Murthy, Surgeon General: Why I'm Calling for a Warning Label on Social Media Platforms, "New York Times", 17 czerwca 2024.

17 J. Cook, Family Sues Meta, Blames Instagram for Daughter's Eating Disorder and Self-Harm, NBCNews.com, 7 czerwca 2022.

18 C. Nesbitt, After an Online "Sextortion" Threat, a Utah Teen Died by Suicide. Now His Parents Are Warning Others, "Salt Lake Tribune", 20 kwietnia 2024.

19 A. Suliman, Mother of 11-Year-Old Who Died by Suicide Sues Social Media Firms Meta and Snap, "Washington Post", 22 stycznia 2022.

20 Venezuela Court Fines TikTok $10 Million over Deadly Challenges, "Bloomberg News", 30 grudnia 2024; M.B. Robb, S. Mann, Teens and Pornography, San Francisco, CA: Common Sense, 2023; J. Horwitz, Snap Failed to Warn Users About Sextortion Risks, State Lawsuit Alleges, "Wall Street Journal", 1 października 2024; M. Elsen--Rooney, More Bullying, Teacher Dissatisfaction with the Chancellor: 5 Takeaways from NYC's 2024 School Survey, "Chalkbeat New York", 30 sierpnia 2024.

21 New Snap Research: Gen Z Remains a Target for Online Sextortion, But Signs of Progress, Snap, Inc., 29 października 2024.

Wprowadzenie. Dlaczego potrzebujemy zasad?

Kiedy Aalia, córka Dany'ego Elachiego, miała dziesięć lat, powiedziała mu, że jako jedyna w klasie nie ma smartfona i że jeśli go nie dostanie, to grozi jej wykluczenie z grupy rówieśniczej. "Po kilku tygodniach usilnych próśb wręczyliśmy Aalii jej pierwszy smartfon" - opowiada Dany. "I nagle przestała się bawić z młodszym rodzeństwem. Książki szybko poszły w odstawkę. Już nie chciała pomagać w przygotowaniu kolacji. Mniej tańczyła i rzadziej się śmiała. Stała się bardziej cicha, nasz dom był bardziej cichy. W ciągu kilku tygodni ekran przyrośnięty do jej dłoni dosłownie odmienił jej dzieciństwo"1.

Nie tylko rodzice zauważają, że smartfony i media społecznościowe zmieniły dzieciństwo najmłodszego pokolenia. Wiedzą to również nastolatki. Kate Romalewski dostała swój pierwszy smartfon w wieku dziesięciu lat. "Godzinami szukałam najlepszych zdjęć, które mogłabym zamieścić na Instagramie. Analizowałam dziesiątki selfie w poszukiwaniu niedoskonałości w mojej dziecięcej twarzy" - wspominała jako siedemnastolatka. "Byłam kłębkiem nerwów. Pamiętam, jak patrzyłam w lustro i chciałam być kimś innym. Nienawidziłam mediów społecznościowych i zdawałam sobie sprawę, jak okropnie się przez nie czuję, ale nie umiałam odłożyć telefonu"2. Szesnastoletni Luke Martin stwierdził: "Media społecznościowe opierają się na FOMO (fear of missing out) - lęku przed wypadnięciem z obiegu - więc czułem, że nie mogę z nich zrezygnować. (...) To było błędne koło"3. W końcu Luke Martin postanowił wymienić swój smartfon na dumbphone ("głupi telefon"), służący wyłącznie do dzwonienia, pisania SMS-ów i przeglądania map.

Przez ostatnich dwadzieścia lat podróżowałam po Stanach Zjednoczonych i opowiadałam o różnicach międzypokoleniowych nauczycielom akademickim, dowódcom wojskowym i menedżerom firm. Po ukazaniu się książki iGen w 2017 roku zaczęłam również wygłaszać prelekcje dla rodziców. Wszystkie te grupy - choć bardzo różne - dość szybko zaczęły pytać mnie o to samo. W każdej z nich już w pierwszych minutach sesji pytań i odpowiedzi padała jedna z wersji tego samego pytania: "Co mam zrobić ze swoimi dziećmi i ze sposobem, w jaki używają nowych technologii?".

Jako matka trojga dzieci wiem, skąd się biorą te pytania - z miłości i desperacji.

Rodzice toną - podobnie jak ich pociechy. Coraz młodsze dzieci korzystają z mediów społecznościowych. Prawie każdy nastolatek ma smartfon, a wielu nie potrafi go odłożyć nawet na krótką chwilę. Część dzieci, gdyby tylko mogła, spędzałaby całe dnie na graniu w gry wideo.

Często można odnieść wrażenie, że cały świat się sprzysiągł, aby utrzymać nasze dzieci przykute do ekranów - i coś w tym jest. Firmy zarządzające mediami społecznościowymi zainwestowały miliardy dolarów, aby uczynić swoje produkty jak najbardziej uzależniającymi, zwłaszcza dla dzieci i nastolatków. Smartfony są poręczne i wszechobecne, a natychmiastowe odpisanie na wiadomość tekstową od kolegi czy koleżanki wydaje się wręcz obowiązkowe. Szkolne laptopy świetnie się nadają do odrabiania lekcji, ale równie dobrze można na nich oglądać filmy i wmawiać rodzicom, że właśnie się uczysz, choć wcale tak nie jest.

Te nowe technologie prawie nie podlegają regulacjom. Dzieci w wieku poniżej dwunastu lat formalnie nie powinny mieć kont na platformach społecznościowych, ale mogą bez trudu się zarejestrować, podając fałszywy rok urodzenia. Kiedy w kilku amerykańskich stanach uchwalono przepisy nakazujące weryfikowanie wieku użytkowników, firmy technologiczne natychmiast złożyły pozwy, aby uniemożliwić wejście tych ustaw w życie. Dzieci i nastolatki mogą po prostu kliknąć przycisk: "Mam co najmniej 18 lat - wchodzę", aby uzyskać dostęp do stron pornograficznych. W najbliższej przyszłości to na rodzicach będzie spoczywać odpowiedzialność za bezpieczeństwo dzieci w internecie.

To zadanie - choć onieśmielająco trudne - jest wykonalne. Każdy rodzic instynktownie wie, że może i powinien robić więcej niż do tej pory. To dlatego na spotkaniach ze mną padają wspomniane wcześniej pytania. To dlatego rodzice szukają odpowiedzi w książkach i w internecie. Niestety rady, które tam znajdują, często bywają niejasne. Rodzice czytają, że zasady będą się różnić w zależności od dziecka i od rodziny; że powinni uczyć swoje dzieci "alfabetyzmu cyfrowego" - cokolwiek to znaczy; że ograniczenia powinny zależeć od tego, co dzieci robią online - mimo że to się może zmieniać z minuty na minutę. Czytają, że powinni rozmawiać z dziećmi o tym, dlaczego nie należy spędzać zbyt dużo czasu przed ekranem, a później oczekiwać, że ich pociechy będą odkładać smartfon przed pójściem spać i przestaną spędzać całe dnie w mediach społecznościowych.

Rodzice nastolatków dobrze wiedzą, że to się nie sprawdza. Potrzebujemy czegoś, co naprawdę będzie skuteczne.

Właśnie to proponuje ta książka - dziesięć konkretnych zasad dotyczących tego, jak sobie radzić z dziećmi i z technologią, która je otacza (i która otacza nas wszystkich). To nie są zasady przeciwko technologii. To reguły, dzięki którym zyskamy pewność, że nasze dzieci są na to gotowe, zanim damy im telefony, media społecznościowe i wolną rękę w sieci. To zasady, dzięki którym technologia nie przejmie kontroli nad życiem naszych dzieci. Oto one:

Zasada 1: To ty decydujesz.

Zasada 2: Żadnych urządzeń elektronicznych w sypialni nocą.

Zasada 3: Żadnych mediów społecznościowych do szesnastego roku życia (co najmniej).

Zasada 4: Pierwszy telefon powinien być prostym aparatem z podstawowymi funkcjami.

Zasada 5: Pierwszy smartfon dopiero po uzyskaniu prawa jazdy.

Zasada 6: Korzystaj z narzędzi kontroli rodzicielskiej.

Zasada 7: Wyznacz strefy bez telefonów.

Zasada 8: Daj dzieciom swobodę w świecie rzeczywistym.

Zasada 9: Uważaj na laptopa - a także na konsolę do gier, tablet i tym podobne.

Zasada 10: Przekonuj do zasady: "Bez telefonów w szkole".

Kiedy moje dzieci były małe, ktoś mi powiedział: "Pamiętaj, nie wychowujesz dzieci. Wychowujesz dorosłych". Od tamtej pory myślałam o tym prawie co dzień. Rodzicielstwo oznacza myślenie w długiej perspektywie - o tym, czego nasze dzieci potrzebują dla zdrowia psychicznego, wzrastania i rozwoju, a nie tylko o tym, czego chcą w danym momencie, aby się dobrze bawić i dopasować do rówieśników. Chodzi o to, aby pomóc im odnieść sukces zarówno dziś, jak i w przyszłości. Chodzi o zbudowanie zapory chroniącej dzieci przed lękiem, problemami z koncentracją i ciągłym poczuciem niepewności. Chodzi o kształtowanie w rodzinie nawyków i wartości, które będą wywierać korzystny wpływ na mózg dziecka i zapewnią mu odporność psychiczną, sukces i zadowolenie. W dzisiejszym, przesyconym technologią świecie wprowadzenie zasad dotyczących korzystania z urządzeń cyfrowych jest jednym z najlepszych sposobów, aby to osiągnąć.

Powody

Dlaczego tak ważne jest ustalenie zasad dotyczących korzystania z urządzeń elektronicznych? Niektórzy rodzice obserwują wpływ tych urządzeń na swoje dzieci i nie potrzebują wyników badań naukowych, aby się zdecydować na wprowadzenie zasad. Inni chcą się dowiedzieć, co wynika z badań. Przedstawię pokrótce, co wiemy na temat skutków dorastania w dzisiejszym świecie, zdominowanym przez technologię. W bibliografii znajdziesz źródła, z których możesz dowiedzieć się więcej.

Wpływem technologii na dzieci zainteresowałam się w czasie, gdy moje pociechy były bardzo małe - na długo przed tym, nim one same oraz ich rówieśnicy zaczęli korzystać ze smartfonów i z mediów społecznościowych. Wszystko zaczęło się od zaskakujących wyników badań.

Było to na początku drugiej dekady XXI wieku, a ja miałam za sobą ponad dwadzieścia lat zgłębiania różnic pokoleniowych - analizowania wielkich badań ankietowych, prowadzonych co roku wśród amerykańskich nastolatków od lat siedemdziesiątych XX wieku. Przywykłam do obserwowania trendów, które formowały się stopniowo w ciągu jednej czy dwóch dekad.

I nagle zaczęły się pojawiać gwałtowne skoki - zwłaszcza w dziedzinie zdrowia psychicznego i poczucia szczęścia. Począwszy od 2012 roku, więcej nastolatków zaczęło ujawniać poczucie samotności i opuszczenia. Więcej młodych ludzi twierdziło, że nie potrafi niczego zrobić dobrze albo że ich życie wydaje się bezużyteczne (są to klasyczne objawy depresji). Poczucie szczęścia i zadowolenia z życia wśród nastolatków wyraźnie się obniżyło. Nastąpiło to osiem lat przed pandemią COVID-19 (zob. na przykład rycina 0.1).

Początkowo nie miałam pojęcia, co może powodować te nagłe zmiany. Stan gospodarki się poprawiał i trudno było wskazać jakieś wydarzenie około roku 2012, od którego to wszystko się zaczęło. Aż w końcu zrozumiałam: poziom depresji wśród nastolatków gwałtownie wzrósł w czasie, gdy upowszechniły się smartfony i media społecznościowe. Od-setek Amerykanów posiadających smartfony przekroczył 50 procent pod koniec 2012 roku. W tym samym roku Facebook przejął platformę Instagram. W 2009 roku mniej niż połowa nastolatków codziennie korzystała z mediów społecznościowych - przede wszystkim na komputerze. W 2017 czyniło to 85 procent młodych ludzi, zwykle na własnych telefonach, w dowolnym miejscu i czasie.

Ponadto czas spędzany przed ekranami urządzeń elektronicznych zaczął zastępować kontakty osobiste. Nastolatki nie chodziły do kina, nie spotykały się z przyjaciółmi i nie bywały na imprezach równie często, jak młodzi ludzie w poprzednich pokoleniach (zob. na przykład rycina 0.2). Życie towarzyskie nastolatków ze świata rzeczywistego przeniosło się do sieci.

Co więcej, młodzi ludzie spali mniej niż ich poprzednicy. Liczba nastolatków przesypiających co najmniej siedem godzin na dobę gwałtownie spadła około roku 2012 (zob. rycina 0.3). Dorastający młodzi ludzie potrzebują około dziewięciu godzin snu, więc siedem godzin to bardzo nisko zawieszona poprzeczka. A jednak po roku 2014 tyle godzin przesypiała regularnie niemal połowa uczniów ostatniej klasy liceum, a po 2020 - mniej niż połowa uczniów drugiej klasy szkoły średniej. Urządzenia zakłócały dzieciom sen4, a deprywacja snu jest znaną przyczyną depresji i braku poczucia szczęścia5.

W książce z 2017 roku, iGen. Dlaczego dzieciaki dorastające w sieci są mniej zbuntowane, bardziej tolerancyjne, mniej szczęśliwe i zupełnie nieprzygotowane do dorosłości - i co to oznacza dla nas wszystkich, przedstawiłam teorię, że poziom depresji wzrósł, ponieważ nastolatki zaczęły spędzać więcej czasu w sieci, a mniej z przyjaciółmi, oraz mniej spały. To prosta droga do problemów ze zdrowiem psychicznym. Fragment książki iGen, który ukazał się w "The Atlantic", z nagłówkiem Czy smartfony zniszczyły całe pokolenie?, szybko stał się wiralem.

Od tamtej pory popularność i wpływ nowych technologii jeszcze wzrosły. W 2022 roku połowa nastolatków przyznała, że jest online "przez prawie cały czas"6. W 2023 - według Instytutu Gallupa - przeciętny amerykański nastolatek spędzał niespełna pięć godzin dziennie na korzystaniu z mediów społecznościowych7. Częstość występowania depresji o nasileniu klinicznym wśród młodzieży do roku 2019 się podwoiła. Wartość ta jeszcze bardziej wzrosła podczas pandemii COVID-19, ale ten wzrost był niewielki w porównaniu z gwałtownym skokiem, który nastąpił na początku drugiej dekady XXI wieku (zob. rycina 0.4).

Liczba nastolatków przejawiających problemy ze zdrowiem psychicznym zwiększyła się także w innych krajach. Na całym świecie około 2012 roku - podobnie jak w Stanach Zjednoczonych - więcej młodych ludzi zaczęło deklarować, że czują się samotni w szkole8. W Europie i w krajach anglojęzycznych wskaźniki lęku i depresji wśród nastolatków również gwałtownie wzrosły po 2012 roku9.

Te trendy nie ograniczały się do symptomów zgłaszanych przez młodych ludzi, ale były też widoczne w częstości podejmowania niepokojących zachowań związanych z zaburzeniami zdrowia psychicznego. Liczba amerykańskich dziewcząt w wieku 10-14 lat, przyjętych na ostry dyżur z powodu samouszkodzeń, w latach 2009-2022 zwiększyła się aż pięciokrotnie10. Co szczególnie tragiczne, w tym samym czasie podwoiła się liczba młodych ludzi z tej grupy wiekowej, którzy odebrali sobie życie11. Za każdym razem, gdy widzę te statystyki, myślę o rodzicach, którzy desperacko próbują powstrzymać swoją jedenastoletnią córkę przed kolejnym aktem samookaleczenia, i o zdruzgotanych rodzinach opłakujących swe ukochane dzieci. Te liczby wydają się szokujące - ale przecież to nie są tylko liczby.

Trendy te pokazują również, co się wydarzyło w całym pokoleniu. Ale czy istnieje związek pomiędzy częstszym korzystaniem z urządzeń cyfrowych i wzrostem poziomu depresji u konkretnych nastolatków? Okazuje się, że tak. W jednym z najlepiej zaprojektowanych badań dziewczęta, które spędzały wiele godzin w mediach społecznościowych, cierpiały na depresję trzykrotnie częściej niż nastolatki, które z tych mediów nie korzystały (zob. rycina 0.5)12. Wśród chłopców korzystających z social mediów przez wiele godzin dziennie depresja występowała dwa razy częściej.

Dziesiątki innych badań potwierdziły, że u nastolatków, które spędzają dużo czasu przed ekranem (grając w gry, korzystając z internetu, oglądając filmy online lub używając mediów społecznościowych), ryzyko depresji jest o 30-200 procent wyższe niż wśród ich rówieśników, którzy używają ekranów mniej intensywnie13. W niektórych badaniach ten związek okazuje się silniejszy w wypadku mediów społecznościowych i czasu spędzanego w internecie niż w wypadku gier wideo i oglądania filmów, lecz prawie zawsze zostaje potwierdzony.

Badani, którzy przez kilka tygodni ograniczali korzystanie z mediów społecznościowych, czuli się szczęśliwsi i mniej przygnębieni w porównaniu z grupą kontrolną, która używała tych mediów tak, jak do tej pory14. Jak wykazało badanie przeprowadzone wśród duńskich rodzin, po dwóch tygodniach minimalnego dostępu do urządzeń elektronicznych dzieci i nastolatki przejawiały niższy poziom gniewu i depresji niż młodzi ludzie z grupy kontrolnej, którzy nie zmienili ilości czasu spędzanego przed ekranem15. Wspomniane badania to eksperymenty (czyli randomizowane badania kontrolowane), uznawane w nauce za złoty standard w wykazywaniu zależności przyczynowo-skutkowych. Uczestnicy są w nich losowo przydzielani do grupy, która ogranicza czas spędzany w mediach społecznościowych, albo do tej, która tego nie robi - co pozwala zrównoważyć wpływ innych zmiennych. Wyniki tych badań świadczą o tym, że media społecznościowe są przyczyną depresji, a nie tylko o istnieniu związku między tymi dwiema zmiennymi. W czerwcu 2024 roku naczelny lekarz (Surgeon General) Stanów Zjednoczonych zaapelował o umieszczanie ostrzeżeń w mediach społecznościowych, aby uświadomić rodzicom ich negatywny wpływ na zdrowie psychiczne nastolatków16.

Za tymi statystykami kryją się wstrząsające historie. Kiedy Alexis Spence miała jedenaście lat, bez wiedzy rodziców założyła konto na Instagramie na swoim iPadzie. W miarę jak pochłaniała coraz więcej treści promujących odchudzanie (zwanych thinspiration), zaczęła się głodzić. W wieku lat piętnastu cierpiała na poważne zaburzenie odżywiania i trafiła do zamkniętego ośrodka terapeutycznego z powodu anoreksji i myśli samobójczych. Alexis przeżyła, lecz nadal boryka się z problemami ze zdrowiem psychicznym i nie mogła wyjechać z domu na studia17.

Szantażysta udający nastolatkę nakłonił piętnastoletniego chłopca ze stanu Utah, aby wysłał mu przez aplikację Snapchat swoje nagie zdjęcia. Następnie zażądał od swojej ofiary dwustu dolarów i zagroził, że w przeciwnym razie wyśle te fotografie - w postaci zrzutów ekranu - jej rodzinie i znajomym. Chłopak był tak zdruzgotany, że odebrał sobie życie18.

Selena Rodriguez założyła konto na Instagramie w wieku dziesięciu lat. Wkrótce używała go bez przerwy, w dzień i w nocy. Kiedy nie przeglądała Instagrama, korzystała ze Snapchata. Kilku dorosłych mężczyzn poprosiło ją, żeby wysłała im swoje nagie zdjęcia i filmy. W końcu trafiła do szpitala z powodu depresji i samookaleczania. W wieku lat jedenastu odebrała sobie życie19.

Większość dzieci nie doświadcza tak poważnych skutków korzystania z mediów społecznościowych. Ale te tragedie to tylko wierzchołek góry lodowej. Wiele dzieci boryka się z mniej tragicznymi, lecz bardzo niepokojącymi skutkami nadmiernego używania social mediów, takimi jak niedobory snu, depresja, problemy z wizerunkiem własnego ciała, cyberprzemoc czy obsesyjne korzystanie z tych platform. Mimo to używanie mediów społecznościowych przez dzieci i nastolatki pozostaje nieuregulowane prawnie. Nie weryfikuje się wieku użytkowników, a zgoda rodziców nie jest wymagana. Platformy społecznościowe twierdzą, że usuwają szkodliwe treści, ale cyberprzemoc, pornografia, wykorzystywanie seksualne, wzmianki o narkotykach oraz inne zagrożenia nadal są w nich obecne20. Według badań własnych Snapchata jeden na czterech użytkowników w wieku 13-15 lat został poproszony o wysłanie swoich erotycznych zdjęć. Podobna liczba nastolatków otrzymała takie materiały21.