Przedmowa

dr Lois P. Fran­kel

Kiedy zaczy­na­łam pracę jako psy­cho­te­ra­peutka, moja pierw­sza porad­nia znaj­do­wała się w cen­trum Los Ange­les. Wybra­łam tę loka­li­za­cję, ponie­waż chcia­łam pra­co­wać z kobie­tami aktyw­nymi zawo­dowo, czyli oso­bami, które zna­łam naj­le­piej i któ­rym - jak mi się zda­wało - naj­bar­dziej mogłam pomóc. Wiele spo­śród kobiet, które do mnie przy­cho­dziły, zaj­mo­wało wyso­kie sta­no­wi­ska kie­row­ni­cze i cie­szyło się sza­cun­kiem w swo­ich bran­żach. Zupeł­nie zasko­czyło mnie więc to, jak podobne były ich histo­rie o prze­mocy. Część z nich doświad­czała jej w rela­cjach intym­nych, część w pracy, jesz­cze inne w rela­cjach z przy­ja­ciółmi czy człon­kami rodziny. Za każ­dym razem pyta­łam: "Jak to moż­liwe, że taka silna kobieta jak ty pozwala się tak trak­to­wać?", a odpo­wiedź zawsze była mniej wię­cej taka sama: "Nie jestem silna". I w tym wła­śnie tkwi tajem­nica, którą znają osoby wyko­rzy­stu­jące te kobiety. Kobiety czę­sto nie postrze­gają sie­bie jako silne osoby. Wydaje im się, że nie mają niczego, czym mogłyby się bro­nić przed prze­mocą, któ­rej doświad­czają. Nie mają języka, który pozwo­liłby im się lepiej chro­nić. I - co być może jesz­cze waż­niej­sze - żyją w spo­łe­czeń­stwie, które nie pozwala kobie­cie na złość. W prze­ciw­nym razie nie tole­ro­wa­łyby zacho­wań pozba­wio­nych sza­cunku, współ­czu­cia i zro­zu­mie­nia.

Wstyd zwią­zany z prze­mocą jest tak silny, że kobiety ze wszyst­kich warstw spo­łecz­nych mają opory, by w ogóle się przy­zna­wać, że padły jej ofiarą. Wolą prze­mil­czeć ten temat nawet w roz­mo­wie z bli­skimi przy­ja­ciółmi, człon­kami rodziny czy tera­peu­tami. Mil­czymy z wielu zło­żo­nych powo­dów. Cały czas sły­szymy głos naszego wewnętrz­nego kry­tyka: "To moja wina". "Prze­cież wiem, że tak naprawdę on mnie kocha". "Nie nazwa­ła­bym tego prze­mocą". "On tego nie chciał". Mimo że ta książka kon­cen­truje się przede wszyst­kim na prze­mocy w związku, może pomóc każ­dej kobie­cie, która czuje się nie­sza­no­wana, fizycz­nie lub emo­cjo­nal­nie krzyw­dzona albo zastra­szana we wszel­kich rela­cjach z ludźmi. Bez względu na twoje sto­sunki z krzyw­dzącą cię osobą, bez względu na formę tej prze­mocy dyna­mika pozo­staje ta sama: ktoś cię krzyw­dzi emo­cjo­nal­nie, fizycz­nie lub na oby­dwa te spo­soby.

Prze­kaz książki Avery Neal jest nie­zwy­kle na cza­sie. Wsteczna ewo­lu­cja struk­tury spo­łecz­nej w naszym kraju (jak z pew­no­ścią i gdzie indziej na świe­cie) dopro­wa­dziła do tego, że prze­moc stała się czymś powsze­dnim. Twit­ter, Face­book i inne media spo­łecz­no­ściowe pozwa­lają teraz ludziom mówić rze­czy, któ­rych ni­gdy nie powie­dzie­liby komuś pro­sto w twarz. Za każ­dym razem, gdy ktoś publi­kuje w Inter­ne­cie nagie zdję­cie jakiejś kobiety bez jej pozwo­le­nia, jest to prze­moc. Kiedy zło­śliwa dziew­czyna znęca się nad kimś na Face­booku, jest to prze­moc. Kiedy naj­po­tęż­niej­sza osoba w wol­nym świe­cie komen­tuje na Twit­terze wygląd jakiejś kobiety, to także jest prze­moc.

Ludzie wciąż zadają mi to samo pyta­nie: czy moim zda­niem sytu­acja kobiet w miej­scu pracy i w spo­łe­czeń­stwie w ogóle się popra­wiła. I od lat odpo­wia­dam tak samo: wydaje mi się, że sytu­acja popra­wiła się tylko powierz­chow­nie, nato­miast pod tą powierzch­nią trwa wojna prze­ciwko kobie­tom. Kie­dyś mole­sto­wa­nie i prze­moc były bar­dziej rażące i łatwiej­sze do ziden­ty­fi­ko­wa­nia, teraz nie­wła­ściwe zacho­wa­nia są ukryte. W rezul­ta­cie kobieta czę­sto jest prze­ko­nana, że tylko ona boryka się z tym pro­ble­mem. Wydaje jej się, że tylko ona doświad­cza zacho­wań, które mają na celu ją kon­tro­lo­wać, mani­pu­lo­wać nią lub ją poni­żać. Dzielne kobiety, które odwa­żyły się nazwać rze­czy po imie­niu, mówiąc otwar­cie o tym, jak były mal­tre­to­wane przez osoby publiczne, otwo­rzyły drzwi dla wciąż rosną­cej liczby osób, które coraz odważ­niej mówią o mole­sto­wa­niu sek­su­al­nym i prze­mocy. Ni­gdy jesz­cze nie byli­śmy świad­kami tak ogrom­nych liczb. A prze­cież mowa tu jedy­nie o prze­mocy poja­wia­ją­cej się w miej­scach publicz­nych i łatwo można się domy­ślić, że prze­moc doświad­czana w bar­dziej pry­wat­nych sfe­rach jest jesz­cze bar­dziej roz­po­wszech­niona. Pozo­staje tylko mieć nadzieję, że ten trend coraz więk­szego dema­sko­wa­nia wszel­kich form prze­mocy się utrzyma, aż normą sta­nie się kom­pletny brak zasłony mil­cze­nia.

Ważne, by pamię­tać, że w prze­mocy cho­dzi o wła­dzę. Bez względu na to, czy jest to prze­moc sub­telna czy jawna, to zawsze nad­uży­wa­nie wła­dzy i przej­mo­wa­nie kon­troli nad drugą osobą. Dla­czego więc tak trudno odzy­skać kon­trolę, ode­brać ją oprawcy? Zasta­nów się nad poniż­szymi wzor­cami zacho­wań. Czy to przy­pad­kiem nie któ­ryś z nich powo­duje, że wciąż tkwisz w tok­sycz­nym związku?

Syn­drom goto­wa­nej żaby. Jeśli wrzuci się żabę do garnka z wrząt­kiem, natych­miast z niego wysko­czy. Ale jeśli włoży się żabę do garnka z zimną wodą, a potem stop­niowo będzie się ją pod­grze­wać, żaba nie zorien­tuje się, że zmie­nia się tem­pe­ra­tura, i w końcu umrze. Histo­ria two­jego związku może wyglą­dać bar­dzo podob­nie. Być może na początku było wspa­niale, a z cza­sem twój zwią­zek stał się tok­syczny i wcale nie jest łatwo uświa­do­mić sobie, jak bar­dzo jest nisz­czący, bo prze­moc nasila się pomału. Przy­mus powta­rza­nia. Zyg­munt Freud zauwa­żył, że istoty ludz­kie mają skłon­ność do powta­rza­nia zacho­wań z prze­szło­ści tylko dla­tego, że są już im one znane. Jeśli dora­sta­łaś w domu, gdzie prze­moc była na porządku dzien­nym, może ci się wyda­wać, że taka jest norma, takie już jest życie. Nie rozu­miesz wręcz, że można żyć ina­czej, bo nie doświad­czy­łaś ni­gdy zdro­wego związku. Albo nawet byłaś kie­dyś w zdrow­szym związku, ale czu­łaś, że cze­goś ci w nim bra­kuje, wró­ci­łaś więc do takiego, który jest mniej zdrowy. Pewna młoda kobieta wyznała mi: "Po pro­stu mam sła­bość do złych chłop­ców". Sza­no­wa­nie wła­dzy i auto­ry­tetu. Więk­szość z nas została wycho­wana w prze­ko­na­niu, że powin­ni­śmy oka­zy­wać respekt ludziom u wła­dzy. To jedna z przy­czyn, dla któ­rych kato­liccy księża zdo­łali tak długo ukry­wać mole­sto­wa­nie sek­su­alne. Znaj­do­wali się w pozy­cji wła­dzy, toteż mło­dzi męż­czyźni i kobiety bali się o tym mówić. Podob­nie jest z rodzi­cami, któ­rzy sto­sują prze­moc wer­balną wobec swo­ich doro­słych dzieci, sze­fami, któ­rzy znę­cają się nad pod­wład­nymi, i nauczy­cie­lami, któ­rzy wyko­rzy­stują uczniów. Kiedy wła­dza jest nie­równa, poja­wia się sytu­acja sprzy­ja­jąca prze­mocy. Dyle­mat kosz­tów uto­pio­nych. Wyobraź sobie, że kupi­łaś uży­wany samo­chód. Zaraz po zaku­pie trzeba było zmie­nić opony na nowe. Potem wysia­dła sta­cyjka, trzeba więc było i ją wymie­nić. Póź­niej zaczęła prze­cie­kać chłod­nica, toteż ją także nale­żało napra­wić. Zaczy­nasz się zasta­na­wiać, czy w ogóle warto jesz­cze trzy­mać ten samo­chód, ale jed­no­cze­śnie uto­pi­łaś w nim już tyle pie­nię­dzy, że nie wiesz teraz, co zro­bić. Podob­nie może być w związku. Zain­we­sto­wa­łaś już tyle czasu i kapi­tału emo­cjo­nal­nego, że nie chcesz odcho­dzić, mimo że wiesz, że to cię wykoń­cza emo­cjo­nal­nie. Prze­kaz spo­łeczny. W mojej książce o "grzecz­nych dziew­czyn­kach" opo­wia­dam o pro­ce­sie dora­sta­nia u dziew­cząt. My, kobiety, odbie­ramy wiele sygna­łów, które bar­dzo się róż­nią od tych wysy­ła­nych do naszych braci. Mogą to być sygnały rodzinne, reli­gijne, z mediów lub od nauczy­cieli, ale z każ­dej strony bom­bar­do­wane jeste­śmy obra­zami, które prze­ko­nują nas, że mamy być za wszelką cenę "miłe", bo ina­czej nikt nas nie będzie lubił. Nie­stety jest też w tym ziarno prawdy. Domi­nu­jący komu­ni­kat nie brzmi już: "Musisz znać swoje miej­sce", ale "Możesz robić, co chcesz, lecz wciąż musisz się zacho­wy­wać jak ta mała, miła dziew­czynka, tak jak cię nauczono w dzie­ciń­stwie". Kobiety muszą zro­zu­mieć, że prze­ci­wień­stwem "miła" nie jest "wstrętna". Prze­ci­wień­stwo bycia miłą dziew­czynką to bycie osobą o sil­nym gło­sie, który pozwoli ci wal­czyć o prawa wła­sne i tych, na któ­rych ci zależy.

Bez względu na to, co zatrzy­muje cię w tok­sycz­nym związku opar­tym na prze­mocy, tylko ty możesz zmie­nić tę sytu­ację. Naiw­no­ścią jest łudzić się, że można zmie­nić drugą osobę. Jeśli wyra­żasz swoje potrzeby i pra­gnie­nia, a na­dal nic się nie zmie­nia, czas sku­pić się na kon­kret­nych kro­kach, jakie podej­miesz, by stwo­rzyć sobie życie, któ­rego chcesz i na które zasłu­ży­łaś. To, że wzię­łaś do ręki tę książkę, to wspa­niały począ­tek. Prze­czy­ta­nie jej od deski do deski sprawi, że będziesz miała narzę­dzie potrzebne do zbu­do­wa­nia dla sie­bie zdro­wej i dają­cej satys­fak­cję przy­szło­ści. Pomoże ci w tym wspar­cie osób, któ­rym ufasz i które mają na uwa­dze twoje dobro. Nie mówimy z Avery, że będzie łatwo. Mówimy, że będzie warto. Pamię­taj, że nawet naj­dłuż­sza podróż zaczyna się zawsze od pierw­szego kroku.

LOIS P. FRAN­KEL jest autorką ksią­żek: Grzeczne dziew­czynki nie awan­sują, Grzeczne dziew­czynki się nie bogacą oraz Grzeczne dziew­czynki nie dostają tego, czego chcą (we współ­pracy z Carol Froh­lin­ger).