Wstęp
Animal rationale (gr. Zoon logicon), czyli zwierzę rozumne - tak tradycyjnie zwykli definiować człowieka filozofowie. W dwóch słowach zawarta jest łączność każdego z nas ze światem przyrody i jednocześnie zdolność jej transcendowania. Jesteśmy organizmami, których funkcjonowanie podlega prawom natury. Tak jak każde zwierzę, każdego dnia musimy zaspokoić pragnienia naszego fizis, by przetrwać i przedłużyć istnienie gatunku. Ale dzięki naszej wyjątkowej własności, jaką jest rozumność, możemy nie tylko rejestrować rozwój osobniczy, lecz także nim kierować. Rozwinęliśmy język, moralność, sztukę, religię i technikę, a zdolność racjonalnego poznania jest motorem napędowym nauki. W jej ramach formułujemy hipotezy, które weryfikujemy, stosując odpowiednie narzędzia badawcze. Gdy jedne koncepcje padają, na ich miejsce pojawiają się kolejne teorie wyjaśniające. Ognisko uwagi jest przy tym skierowane nie tylko na nas samych, lecz także na otaczający świat przyrody. Dokonaliśmy klasyfikacji gatunków, coraz więcej wiemy o zwyczajach zwierząt i stosowanych przez nie sposobach adaptacji. Czy jednak potrafimy z tej wiedzy w pełni skorzystać?
Mimo ukończonych szkół nasza wiedza na temat otaczającej fauny jest raczej skromna. Zróbmy mały test: spróbuj drogi Czytelniku odgadnąć, ile gatunków zwierząt zamieszkuje na przykład stolicę Polski? Weź pod uwagę stworzenia żyjące na wolności, które mieszkańcy przy odrobinie dobrej woli i cierpliwości mogą zaobserwować. Te, które codziennie zmagają się z pogodą, spalinami, ruchem ulicznym, hałasem i zanieczyszczoną wodą. Ciekawi jesteśmy odpowiedzi. Oczywiście podamy prawidłową. Otóż w takim mieście jak Warszawa razem z przedstawicielami Homo sapiens bytuje prawie 4500 dziko żyjących gatunków, w tym 330 gatunków kręgowców i ponad 4000 bezkręgowców! Najłatwiej dostrzec gołym okiem ptaki - jest ich około 250 gatunków, ssaki - około 21 gatunków, gady 4-5 gatunków i płazy - 11 gatunków. Trudniej jest zauważyć bezkręgowce, ale dość wspomnieć, że podczas sezonu wegetacyjnego w jednym metrze kwadratowym ziemi bytuje do 40 tys. osobników![1] Nie znamy badań na ten temat, ale zapewne bardzo się nie pomylimy, jeśli stwierdzimy, że większość osób potrafi wymienić kilka lub kilkanaście gatunków ze swojego otoczenia. Z ich rozpoznawaniem też pewnie nie jest najlepiej i zdolność ta daleko odbiega od sprawności identyfikowania na przykład modeli samochodów lub logotypów firm. A szkoda, świat przyrody bowiem jest otwartą księgą, z której można się wiele nauczyć i właśnie do takiej lektury chcielibyśmy zachęcić.
Niniejsza książka jest zaproszeniem do poznawczej przygody, eksperymentu myślowego, który każdy może wykonać zgodnie z własną wrażliwością i zainteresowaniami. Jest efektem spotkania psychologa i przyrodnika, ale miejsce przedstawiciela nauki o duszy mógłby równie dobrze zająć człowiek zaciekawiony ekonomią, socjologią, inżynierią, lingwistyką, zdrowym odżywianiem lub nawet modą. W bogatej literaturze dotyczącej różnych sfer ludzkiej aktywności często znajdujemy odniesienia do świata przyrody i zachowań zwierząt. Chętnie poszukujemy również w naturze przykładów ułatwiających nam zrozumienie funkcjonowania człowieka. Wymieńmy chociażby kilka rutynowo stosowanych porównań: żyją jak pies z kotem, uparty jak osioł, podstępny niczym wąż, silny jak wół, wolny jak ptak, odważny jak lew czy sprytny jak lis. W każdym z tych przykładów przeglądamy się w świecie fauny niczym w lustrze i odnajdujemy odbicie jakiejś cechy. My obraliśmy odwrotny kierunek poszukiwań. Za punkt wyjścia przyjęliśmy zachowania zwierząt, które uznaliśmy za ciekawe same w sobie. Dopiero później poszukiwaliśmy analogii w świecie ludzi lub potraktowaliśmy je jako źródło inspiracji. Chcemy przy tym podkreślić, że nasz opis zachowań zwierząt ma charakter wycinkowy i w żadnym wypadku nie pretenduje do miana kompleksowego portretu danego gatunku. Na przykład wykluczyliśmy te zachowania, których wolelibyśmy nie przekładać na ludzki behawior, a są one immanentną częścią bytowania przedstawicieli fauny (np. lwy zabijają potomstwo właśnie zdetronizowanego samca, samica pająka zjada partnera tuż po kopulacji, itp.). Entuzjastów obiektywnego, pełnego spojrzenia na świat zwierząt odsyłamy do źródłowej literatury naukowej. My koncentrujemy się na wybranych detalach, a więc bierzemy na siebie odpowiedzialność zarówno za tendencyjność wyboru opisywanych cech, jak i za brak jednej zasady kierującej naszą uwagą. Zapewne Ludwig van Beethoven tworząc słynną V symfonię nie zastanawiał się nad biologią rozrodczą ortolana (Emberiza hortulana), niewielkiego ptaka z rodziny trznadlowatych, który rzekomo był inspiracją dla stworzenia tego dzieła.
Każdy z dwudziestu rozdziałów tej książki składa się z dwóch części: w pierwszej scharakteryzowaliśmy interesujące zachowania zwierząt, a w drugiej możliwości adaptacji ich zwyczajów do naszego, ludzkiego stada. Z bogatego skarbca przyrody wybraliśmy małą cząstkę, ale zadbaliśmy o to, żeby zaprezentować zachowania zwierząt znanych, takich jak kot albo bóbr, oraz zupełnie egzotycznych, jak piżmowół. Są tu przedstawiciele stworzeń żyjących pod wodą (błazenek), na lądzie (niedźwiedź brunatny) i w powietrzu (jerzyk). Opisujemy zwyczaje zwierząt bytujących w warunkach naturalnych w Polsce (ropucha szara) oraz takie, które można obserwować w naszym kraju tylko w ZOO (makak japoński). Wszystkie je łączy potencjał inspiracji, który możemy dostrzec i spożytkować na rzecz lepszego życia. Dlatego właśnie, zdając sobie sprawę z pułapki antropomorfizmu, daliśmy książce podtytuł "Jak zwierzęta mogą nas inspirować? Rodzina, edukacja, biznes". Wierzymy, że dzięki temu zabiegowi nadamy odpowiednią rangę przystosowawczym zachowaniom zwierząt. A jeśli przyczynimy się jednocześnie do uważniejszego przyglądania się naszym zwierzęcym braciom, to z pewnością zwiększymy posiadaną wiedzę na temat ich zachowań i motywację do rzeczywistej ich ochrony. Miło jest mówić o sobie z dumą Animal rationale, trudniej natomiast zasłużyć na taką etykietę u zależnych od naszego intelektu zwierząt.
